International scientific and practical conference on "Issues of Turkic Philology" at Fergana State University of the Republic of Uzbekistan on May 21-22, 2025. Section 1: Issues of studying written samples, monuments of the Turkic peoples, and researching historical sources on a scientific basis Section 2: Development and research of linguistic and cultural ties between the Turkic peoples Section 3: History and dialectology of the Uzbek language Section 4: Modern trends in philology Section 5: Issues of literature of the Turkic peoples
BIR TIPLI UMUMIY BIRGALIK ERGASHISHLI PERIODLAR
Ushbu maqolada parataktik aloqali bog‘lovchisiz periodlarning bir tipli umumiy birgalik ergashishli periodlarning birikish usullari, o‘ziga xos xususiyatlari haqida fikrlar yuritilgan.
TILSHUNОSLIKDА YANGI TАHLIL USULLАRINING MАYDОNGА KЕLISHI
Mаqоlаdа yuqоri sаth birliklаrini mаzmuniy mаydоnlаrgа boʻlib oʻrgаnish, bеlgi bilаn soʻzlоvchi shахs oʻrtаsidаgi munоsаbаt vа uning tаdqiqi hаqidа soʻz yuritilаdi.
ABOUT SOME LINGUISTILISTIC FEATURES OF THE TEXT OF UZBEK NATIONAL ANECDOTES
This article is about the study and significance ofjokes, as well as their linguistic and stylistic features. In particular, on the part of the stylistic method, the meaning of the play on words in artistic speech is formed, with emphasis on impression and humor.
TIL RIVOJLANISHNING TASHQI VA ICHKI QONUNLARI
Mazkur maqolada til rivojlanishining muayyan qonuniyatlari hamda til tarixiga ta’sir ko‘rsatadigan tashqi omillar masalasi ko‘rib chiqiladi. Tilshunoslik nazariyasida “ichki” va “tashqi” til qonunlari, shuningdek, tarixiy o‘zgarishlarning manbai va asos sifatida “ziddiyat” tushunchasi ilgari suriladi. Maqolada ichki qonunlar deb e’tirof etiluvchi umumiy (umuminsoniy) va maxsus (milliy, individual) tamoyillar, hamda tashqi qonunlar doirasida ham umumiy, ham xususiy qonunlar mavjudligi ta’kidlanadi. Tadqiqot davomida aglutinativ va sintetik xususiyatlarga ega turli tillarda ichki hamda tashqi qonunlarning bir-biriga ta’siri, qonuniyatlar va rivojlanish sur’ati bo‘yicha o‘zgarishlar misollar orqali yoritiladi.
Mazkur maqolada so‘z tarixiy leksikologiya obyekti sifatida tavsiflanadi. Ma’nolarning geterogenligi, tarixiy lug‘at zaxirasi, tilning asosiy lug‘at zaxirasi haqida fikr yuritiladi.
BАDIIY MАTN VА TILNING ESTЕTIK FUNKSIYASI
Ushbu maqolada badiiy matn va tilning estetik funksiyasi haqida so‘z boradi. Tilning estеtik funksiyasi fikrni bоshqаlаr аnglаy оlаdigаn vа qiynаlmаy tushuna оlаdigаn hаmdа kitоbхоn ulаrni mutоlаа qilgаnidа tеrаn аnglаshdаn tаshqаri lаzzаtlаnа оlаdigаn tаrzdа yozish tilning jоzibаsi vа lаtоfаtini ko‘rsаtish orqali yuzaga chiqadi.
Ushbu maqolada dizyunksiya atamasining fanda qo‘llanishi, matematik dizyunksiya, tilshunoslikda dizyunksiya nazariyasining paydo bo‘lishi, o‘zbek tilida semantik dizyunksiyaning yuzaga kelishi bilan bog‘liq ma’lumotlar beriladi.
PSIXOLINGVISTIKADA HISSIY-RUHIY HOLATLARNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Muloqotda hissiyotning aks etishida so‘zlovchining borliqqa, suhbatdoshiga, nutq vaziyatiga munosabati ahamiyatlidir.
“DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARIDA QO‘LLANGAN OT LEKSEMALAR MA’NO TARAQQIYOTIDAGI O‘ZGARISHLAR
Mazkur maqolada leksemalar ma’no taraqqiyotidagi o‘zgarishlar, xususan, ma’no torayishi va kengayishi xususida so‘z boradi.
IS’HOQXON IBRAT ASARLARIDAGI AYRIM O‘ZLASHMA SO‘ZLARNING MA’NOLARI
Sizga havola qilinayotgan maqolada o‘zlashma so‘zlar haqida ma’lumot beriladi, fors-tojik tilidan o‘zlashgan so‘zlarning ba’zi ma’nolari havola qilinadi. O‘zlashma so‘zlarning leksik tomoni yoritiladi.
EXPRESSION OF WORD GAMES IN UZBEK NATIONAL ANECDOTS
In this article, opinions on the study of anecdotes, their importance and linguistic features are expressed. Also, some stylistic events, word games and methods and means of provoking laughter expressed in the Uzbek national anecdotes are investigated.
ASKIYACHILIKNING O‘ZIGA XOS AYRIM TALABLARI
Ushbu maqolada o‘zbek milliy askiya san’atining o‘ziga xos jihatlari, ushbu so‘z o‘yini belashuvini olib borishning talablari, so‘z ustalari amal qilishi lozim bo‘lgan jihatlar haqida so‘z yuritiladi.
NUTQ ORGANLARI DEFEKTOLOGIYASI: DIZARTRIYA
Mazkur maqolada nutq organlari defektologiyasi va patologiyasi, ya’ni dizartriya kasalligi haqida fikr yuritilgan. Dizartriyaning bulbar, psevdobulbar, ekstrapiramidal, parkensonizm va miyacha dizartriya kabi turlari tavsif qilingan.
LINGUISTIC АPPROАCH TO THE PROBLEMS OF DYSLEXIА АND DYSGRАPHIА IN UZBEK-SPEАKING CHILDREN
Dyslexiа аnd dysgrаphiа аre widely studied lаnguаge-relаted leаrning disorders, yet reseаrch on their mаnifestаtions in Uzbek-speаking children remаins limited. This аrticle exаmines the linguistic chаrаcteristics of dyslexiа аnd dysgrаphiа аmong Uzbek-speаking children, focusing on phonologicаl, morphologicаl, аnd orthogrаphic difficulties. The study employs а mixed-methods аpproаch, integrаting phonologicаl аwаreness tests, spelling аnаlysis, аnd syntаctic evаluаtions. The findings indicаte thаt unique feаtures of the Uzbek lаnguаge, such аs vowel hаrmony, аgglutinаtive morphology, аnd complex consonаnt clusters, contribute to specific pаtterns of errors in dyslexic аnd dysgrаphic children. The аrticle discusses linguistic interventions tаilored to the Uzbek linguistic system, emphаsizing phonemic аwаreness trаining, orthogrаphic reinforcement, аnd multisensory leаrning techniques. The study's implicаtions suggest thаt а linguisticаlly informed аpproаch cаn significаntly improve the diаgnosis аnd remediаtion of dyslexiа аnd dysgrаphiа in Uzbek-speаking children.
TILNING YUQОRI SАTHLАRIDА SINKRЕTIZM VА PОLIFUNKSIОNАLLIK
Mаqоlаdа birlаmchi vа ikkilаmchi funksiya tushunchаsi, pоlifunksiоnаllik, uning yuqоri sаthlаrdа nаmоyon boʻlishi хususidа soʻz yuritilаdi.
Maqolada pragmalingvistikaning xususiy masalalaridan biri bo‘lgan tagma’no hodisasi haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, tagma’no terminining fanda ilmiy asoslanishi yuzasidan olimlar qarashlari tahlilga tortiladi. Tagma’no hodisasining turlari tasnifi masalasiga alohida e’tibor qaratilib, uning yangi kriptotip tagma’no degan yangi turi dalillanadi.
NUTQIY JARAYONDA UCHRAYDIGAN AYRIM FONETIK HODISALAR XUSUSIDA
Ushbu maqolada o‘zbek tilida uchraydigan fonetik hodisalar, o‘zbek adabiy tilining dastlabki davrlarida unli tovushlarning batafsil tavsifi, unlilar sistemasi, ularning fonetik variantlari, talaffuzda yengillik va soddalikka intilish, nutq tovushlarining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan o‘zgarishlar haqida so‘z boradi.
MAKON VA ZAMON MUNOSABATINING MUSTAQIL SO‘Z TURKUMLARI ORQALI IFODALANISHI
Maqolada o‘zbek tilida makon va zamon munosabatlarini ifodalovchi grammatik va leksik vositalar tahlil qilinadi. Tilning semantik imkoniyatlari doirasida harakat, holat, belgi kabi tushunchalar bilan bog‘liq bo‘lgan makon va zamon ifodalari ot, sifat, ravish, fe’l kabi so‘z turkumlari orqali aniqlanadi.
XAT TURLARINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada arab xat turlarining ba’zilarini o‘ziga xos tomonlari yoritilgan, shu bilan birga, yozuvlardan sohalarda qo‘llanilishi va estetik vazifalari haqida fikrlar yuritilgan.
Toponimlar tahlili tilshunoslik, tarix, etnografiya, madaniyatshunoslik va geografiya kabi fanlar chorrahasida muhim o‘rin tutadi. Ular orqali qadimiy va zamonaviy jamiyatlar tafakkuri, madaniyati va til rivoji haqida qimmatli ilmiy ma’lumotlar olish mumkin.
KASPİY DAVLATINING BA'ZI SHAHARLARI HAQIDA
Xazar xoqonligi 4-asr oxirida tashkil topgan va 300 yil hukmronlik qilgan, ammo 10-asrda rus qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. Dastlab kedar-kozar-xazar deb atalgan bu qadimiy turkiy qabilalar haqida maʼlumotlar rus, yahudiy, arab, gruzin, arman tarixiy manbalarida keltirilgan. Qadimgi Xazar davlati tarkibiga hozirda nomlari yoʻqolib ketgan shaharlar, ular joylashgan topografik sharoitga qarab nom berilgan.
SHAVKAT RAHMON SHE’RLARIDA LINGVOKULTUROLOGIK REALIYALARNING ISHLATILISHI
Ushbu maqolada milliy madaniyatimizni aks ettiruvchi lingvokulturologik realiyalar va ularning ahamiyati haqida fikr yuritilgan va Shavkat Rahmon she’rlari asosida tahlilga tortilgan.
ХALQ MAQOLLARINING IJODKOR NUTQIDA QOʻLLANISHI
Ushbu maqolada xalq maqollarining ijodkor nutqida qo‘llanilish jihatlari yoritib berilgan. Maqollarning badiiу asarda qoʻllanishi va muallif uslubi va idiolеktini aniqlashda yordam bеruvchi omillar haqida ma’lumot berilgan. Bu masala jahon tilshunosligida ham qator olimlar tomonidan o‘rganilganligi va ularning bu boradagi olib borgan izlanishlari ham maqoladan o‘rin olgan.
BADIIY MATNDA ZID MA’NOLI SO‘ZLARNING QO‘LLANILISHI
Ushbu maqolada tilda zid ma’noli so‘zlarning qo‘llanilishi, ular badiiy nutqning ifodali, ta’sirchan bo‘lishiga xizmat qilishi hamda personajlar xarakterini ochib berishda muhim o‘rin tutishi haqida so‘z boradi
AKSIOLOGIK LEKSIKANING KONTEKSTGA BOG‘LIQLIGI
Ushbu maqola aksiologik leksikaning kontekstga bog‘liq xususiyatlarini tahlil qiladi. Tadqiqot davomida so‘zlarning baholash ma’nosi foydalanilgan vaziyat, madaniy va ijtimoiy tajriba asosida shakllanishi, nutqiy aktlar orqali ifodalanishi va ijtimoiy me’yorlar bilan o‘zaro bog‘liqligi aniqlanadi. Maqolada J.L. Ostin, J. Serl, H.P. Grays, D. Hayms, D. Sperber, D. Uilson va N. Feyrklon kabi olimlarning nazariyalari tahlil qilinib, tilning qiymatlarni ifodalashdagi murakkab mexanizmlari ochib beriladi. Ushbu yondashuv tilning ijtimoiy va madaniy kontekstdagi ahamiyatini, nutqiy aktlar orqali berilayotgan baholash ma’nosini hamda tilshunoslik sohasida yangi ilmiy qarashlarning shakllanish jarayonini yoritadi.
ALLEGORIK KO‘CHIMNING IBORALAR TARKIBIDAGI SEMANTIK VA STILISTIK XUSUSIYATLARI
mazkur maqolada o‘zbek tilidagi iboralarda uchraydigan allegorik ko‘chimlar lingvistik hamda madaniy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Iboralarda ishlatilgan allegorik obrazlar orqali xalqning dunyoqarashi, tarixiy tafakkuri va axloqiy qadriyatlari qanday ifodalanganiga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, allegorik ko‘chimlarning semantik xususiyatlari, ularning stilistik vazifasi va badiiy-estetik ahamiyati ilmiy asosda yoritilgan. Misollar orqali ramziy ma’nodagi iboralar tahlil qilinadi hamda ularning nutqdagi roli aniqlanadi.
MUHOKAMA NUTQ TIPINING ILMIY USLUBDAGI O‘RNI
Muhokama nutq tipida ilmiy uslub o‘zining aniq faktik ma’lumotlarga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun muhokama nutqi ilmiy uslubda to‘liq kompozitsion qurilish bilan qo‘llaniladi.
ФЕНОМЕН МНОГОЯЗЫЧИЯ И ИСТОРИЯ ЕГО РАЗВИТИЯ
Taqdim etilgan maqolada ko‘p tillilik va uning rivojlanish tarixidan bahs yuritiladi. Ta'kidlanadiki, ko‘p tillilik inson va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning asosiy muammosi sifatida e'tibor markazida turadi. Ko‘p tillilik bir fenomendir. Bu fenomenning paydo bo‘lishida globallashuvning muhim o‘rni bor.
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE ULUSAL KÜLTÜREL YAN ANLAMI (KONOTASYONU) OLAN DEYİMSEL BİRİMLER
Konnotatsiya lisoniy birliklarning qo‘shimcha, ikkilamchi ma’nolarini ifodalaydi. Konnotatsiyaning milliy-madaniy komponenti tilda aks etgan xalq tarixi, mentaliteti, turmush tarzi, urf-odatlari, psixologiyasi, ma’naviyatini tavsiflash imkonini beradi. Madaniy konnotatsiyalarni ifodalashda frazeologik birliklar alohida o‘rin tutadi. Azarbayjon tilida ham erkin, ham turgʻun soʻz birikmalari mavjud boʻlib, ular real, bosh maʼnodan tashqari koʻchma, ikkinchi darajali, qoʻshimcha – konnotativ maʼnoga ega boʻladi.
IQTISODIYOT TERMINLARINING HARAKAT OʻXSHASHLIGI ASOSIDA HOSIL BOʻLISHI
Ma’lumki, til birliklari quyi sath birliklaridan yuqori sath birliklarigacha tarzda shakllanib boradi. Fonema, morfema, leksema, birikma, gap va matn ana shunday shakllanishning namunasi sanaladi. Maqolada iqtisodiyot terminologiyasida keluvchi harakat o‘xshashligi asosidagi metaforalar haqida qisqacha to‘xtalib o‘tilgan.
This paper explores the significant role of somatisms in lexicography, emphasizing their impact on language and meaning. Somatisms, or expressions that derive from bodily experiences, play a crucial role in shaping vocabulary and idiomatic expressions across languages. By examining various lexicons, we illustrate how somatic expressions reflect cultural perceptions of the body and influence linguistic structures. The study highlights the importance of incorporating somatisms into lexicographical resources, as they provide deeper insights into the relationship between language, culture, and human experience. Ultimately, this research advocates for a more nuanced approach to lexicography that acknowledges the vital role of somatic expressions in enriching the understanding of language and its evolution.
Ushbu maqolada Sharqiy Turkiston va G‘arbiy Osiyodagi Qashqar va Azix etnotoponimlari etnolingvistik tadqiqot ob’ektiga aylanadi. Qashqarlar va azixlar qadimiy turkiy xalqlar degan xulosaga keldi. Buyuk lug‘atshunos va olim Mahmud Qoshg‘ariy Shimoliy Xitoyning Qashqar viloyatidagi Azih qishlog‘ida tug‘ilgan. Bu davrga qadar Turkiya bilan Suriya oʻrtasida Azix va Qashqar shaharlari ham boʻlgan. Xristianlik davrida Azik naslidan koʻzga koʻringan din va davlat arboblari yetishib chiqdi. Ular armanlar yoki gruzinlar emas edi, ular nasroniy turklar edi. Azik qabilasi Kavkaz va Gʻarbiy Osiyoning qadimgi manbalarida Azuk deb ataladi. Qorabog‘ning Azix qishlog‘i aholisi ham o‘z qishlog‘iga Azux deb nom qo‘ygan. Aziq etnonimi totemik kelib chiqishi boʻlib, ayiqlarga sigʻinish bilan bogʻliq. Totemi oy bo'lgan turklar nasroniylik qabul qilinishidan oldin Nil vodiysida joylashdilar, Misrda fir'avn, Iberiyada shoh bo'ldilar.
XIII-XVI. YÜZYIL AZERBAYCAN EDEBİ DİLİNDE SÖZLÜKSEL-ANLAMSAL KELİME GRUPLARINDA ÇOKANLAMLI BİRİMLERİN ÜSLUP ÖZELLİKLERİ
Tarixan Azarbayjon tilining leksik-semantik tizimi bir qancha tushunchalarni oʻz ichiga olgan: “leksik-semantik soʻz turkumlari”, “soʻzlarning tematik turkumlari”, “sinkretizm”, “tonallikdagi sinkretizm”, “sinkretik ildiz”, “leksik-semantik sinkretizm”, “semantik sinkretizm”, “sintaktik sinkretizm”, “sintaktik sinkretizm”, “sintaktik sinkretizm” va boshqalar. XIII-XVI asrlarda Azarbayjon adabiy tili manbalarida so‘z yasashning fonetik turi o‘z dolzarbligini saqlab qolgan. Oʻsha asrlarda yangi yoʻnalishda rivojlangan ozarbayjon adabiyoti, bir tomondan, anʼanaviy ravishda shu davrgacha turkiy xalqlar tomonidan shakllangan adabiy yodgorliklar tilidagi lugʻaviy birlik va iboralarga tayangan boʻlsa, ikkinchi tomondan, milliy ozarbayjon tilining imkoniyatlaridan kerakli darajada foydalangan.Azarbayjon tilining semantikasi noaniqlik va noaniqlik xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi
Mazkur maqolada tilshunoslikning zamonaviy yoʻnalishlaridan biri boʻlgan lingvopoetika masalari yoritilgan boʻlib, obyekt sifatida Gʻafur Gʻulom asarlari tadqiq etilgan
Ushbu maqola aksiologiyaning tilda namoyon bo‘lish mexanizmlarini tahlil qilishga qaratilgan. Xususan, tadqiqotda tilning qadriyatlarni ifodalashdagi o‘rni to‘rtta asosiy tamoyil – falsafiy va axloqiy, kognitiv, funksional-diskursiv hamda sotsiolingvistik-madaniy – asosida o‘rganilgan. Maqola til va qadriyatlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirlarni tahlil etish orqali, tilning madaniy va axloqiy jihatdan qanday shakllanishini hamda ifoda etilishini aniqlashtiradi.
“TAVORIXI GUZIDA. NUSRATNOMA” ASARI NODIR TARIXIY MANBA SIFATIDA
XVI asr eski o‘zbek tili hozirgi zamon o‘zbek milliy adabiy tilining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan tildir. Unda, birinchidan, eski turkiy va eski o‘zbek tiliga xos shakl va konstruksiyalar saqlanib qolgan bo‘lsa, ikkinchidan, hozirgi zamon o‘zbek tiliga xos bo‘lgan xususiyatlar paydo bo‘lganligini ko‘ramiz. Ushbu maqolada “Tavorixi guzida. Nusratnoma” asari va uning tili haqida to‘xtalib o‘tilgan.
“QISASI RABG‘UZIY” ASARIDA EGALIK KATEGORIYASINING IFODALANISHI
Ushbu maqolada “Qisasi Rabgʻuziy” asaridagi egalik qo‘shimchalari tahlil qilinib, eski va zamonaviy o‘zbek tili o‘rtasidagi farqlar yoritilgan. Tadqiqotda egalik formalarining morfologik va sintaktik usullari, shuningdek, egalik qo‘shimchalarining ifodalovchi shaxslar bilan bog‘liqligi va o‘zgarishlari ko‘rib chiqilgan.
O‘ZBEK TILIDA TANA A’ZOLARI BILAN BOG‘LIQ IBORALARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI
Mazkur maqolada iboralar haqida ma’lumot berilgan. O‘zbek tilida iboralarning xalq turmush tarzi asosida paydo bo‘lish jarayonlari yoritilgan. Tana a’zolari bilan bog‘liq iboralarning lingvokulturologik tadqiqi to‘g‘risida fikr va mulohazalar bayon qilingan.
“DЕVОNU LUG‘ОTI-T-TURK”DАGI MIQDОR IFODALOVCHI BIRLIKLARNING LINGVОMАDАNIY ХUSUSIYАTLАRI
Mаqоllаr, ibоrаlаr, tоpishmоqlаr, аfоrizmlаr shu хаlqning ifоdаlоvchisi sifаtidа muhim аhаmiyаtgа еgа. Хususаn, mаqоllаr mаtnidа hаm хаlq urf-оdаtlаri, mаdаniyаtining muhim qirrаlаri ifоdаlаnishi mumkin.
“KUNTUGʻMISH” DOSTONIDAGI BA’ZI PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING LINGVOMADANIY XUSUSIYATI
Mаqоlаdа “Kuntugʻmish” dostonidagi ba’zi maqol va matallarning lingvomadaniy xususiyati hаqidа soʻz yuritilаdi.
PERLOKUTIV AKTNING PRAGMALINGVISTIK XUSUSIYATLARI
Insoniyat o‘rtasidagi asosiy va eng muhim aloqa-aralashuv quroli tildir. So‘zlovchining til vositalaridan foydalanib, fikr ifodalashi natijasida nutq paydo bo‘ladi. Nutq qanchalik aniq va tushunarli ifodalansa, uning tinglovchi tomonidan anglanishi ham shunchalik samarali bo‘ladi.Tilning ham nazariy, ham amaliy ahamiyatini o‘rganish, insonning jonli muloqot jarayonidagi nutqini tadqiq etish bugungi kunda pragmalingvistika sohasidagi dolzarb masalalardan sanaladi. Nutq ifodalash jarayonida so‘zlovchi nutqiy faoliyatni amalga oshiradi. So‘nggi paytlarda tishunoslikda nutqiy faoliyatni to‘liqroq ifodalash maqsadida “nutqiy akt” tushunchasidan foydalanilmoqda. Ushbu maqolada nutqiy aktning bir turi hisoblangan perlokutiv akt haqida ma’lumot beriladi va badiiy asar misolida tahlilga tortiladi.
Mazkur maqolada Zulfiya she’riyatidagi sifat turkumiga oid leksemalarning birika olish imkoniyati, uning valentlik imkoniyatlari borasida so‘z boradi.
TURKIY “NAZMI AQOID” VA NAZMIY SHARHLAR HAQIDA
Maqolada turkiy nazmiy sharh “Nazmi aqoid” asari, shuningdek, аrbainnavislik, hikmаtlarni nаzmda tarjima qilish, fiqhiy asarlarni nazmga solish hamda aqidaviy risolalarga nazmiy sharhlar bitish an’anasi haqida mulohazalar bayon qilingan.
O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDA KONSEPT TALQINI
Ushbu maqolada til ijtimoiy hodisa ekanligi, tilshunoslik sohalari: semantika, sintaktika, stilistika va pragmatikaning o‘zaro uygʼun holda rivojlanish masalalari, matn lingvistikasi va pragmalingvistikaning shakllanishi, bu sohada tilshunos olimlar tomonidan amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar, matn va uni yuzaga chiqaruvchi lisoniy va leksik birliklar, ularning pragmatik xususiyatlari, konsept va uning mazmun-mohiyatini yoritilgan.
SHAHODAT ISAXONOVA ASARLARIDA QO‘LLANGAN TANA A’ZOLARI NOMINI IFODALOVCHI FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR TAHLILIGA DOIR
Shahodat Isaxonova asarlarida qo‘llangan frazeologik birliklar leksik-semantik tahlil qilinadi.muayyan arxisema asosida birlashgan frazeologik birliklar yoritib beriladi.
“QISASI RABG‘UZIY” ASARIDA “KO‘Z” LEKSEMASI ASOSIDA SHAKLLANGAN FRAZEOLOGIZMLAR
Mazkur maqolada “Qisasi Rabg‘uziy” asarida qo‘llangan frazeologik birliklarning shakllanish asoslari tahlil qilingan. Asardagi somatizmlar asosida hosil qilingan iboralar guruhlarga bo‘lib tahlilga tortilgan.
FARGʻONA (OLTIARIQ) GURUHI SHEVALARINING FONETIK TAHLILIGA DOIR
Ushbu maqolada Fargʻona (Oltiariq) guruhi shevalari fonetik jihatdan tahlil qilingan. Shevadagi tovush oʻzgarishi bilan bog‘liq masalalar haqida xulosalar chiqarilgan.
PLEONASTIK BIRLIKLARNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA O‘RGАNILISHI
Maqolada pleonazm hodisaning o‘zbek tilshunosligida o‘rganilish bosqichlari yetakchi olimlar qarashlari asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilida uchraydigan pleonazmlarning shakllari, sabablari, uslubiy vazifalari va funksional xususiyatlari ilmiy nuqtayi nazardan yoritiladi.
Maqola o‘zbek tilidagi undalmalarning pragmatik xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Undalmalar faqatgina suhbatdoshning e’tiborini tortish vositasi sifatida emas, balki so‘zlovchining kommunikativ niyatini ifodalovchi birlik sifatida ham ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda undalmalarning turli nutqiy aktlarning yuzaga kelishidagi o‘rni alohida e’tiborga olingan. Tahlillar badiiy adabiyotlardan olingan misollar asosida olib borilgan. Natijalarga ko‘ra, undalmalar erkalash, xushomad, hurmat, yalinish, kamsitish, haqorat, kinoya, afsus, achinish va xavotir kabi nutqiy aktlarni ifodalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu ma’lumotlar undalmalarning kommunikativ yuklamasini va ular nutqiy muloqotdagi ahamiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TERMİNOLOJİ LÜĞƏTÇİLİYİN İNKİŞAFINA NƏZƏR
Məqalədə Azərbaycan dilində terminoloji lüğətçiliyin inkişafına nəzəri məsələləri araşdırılmışdır. Terminoloji lüğətçilik elmin, texnikanın, incəsənətin müxtəlif sahələrinə aid terminləri özündə cəmləşdirən lüğətdir. Lüğətçilik, sözlərin mənası, istifadə sahəsi, tərcüməsi və digər dil xüsusiyyətlərinin araşdırılması və sistemləşdirilməsi ilə məşğul olan dilçilik sahəsidir. Dövrün ictimai-siyasi görünüşləri, elm və mədəniyyətin inkişaf mənzərəsi lüğətçiliyin inkişafına müsbət təsir göstərir.
MUMTOZ BADIIY MATNLARDA VAQT IFODALOVCHI SO‘ZLARNING DISKURSIV TADQIQI
Ushbu maqolada mumtoz badiiy matnlarda, asosan, Navoiy dostonlarida qo‘llanilgan vaqtga oid leksemalarning matn mazmunidagi ahamiyati haqida mulohazalar bo‘lib, vaqt diskursi misollar orqali ochib beriladi.
TIBBIYOTGA DOIR MIQDOR TERMINLARINING LINGVISTIK TAHLILI
Tadqiqotda tibbiy lug‘atlar, ilmiy maqolalar va internet resurslaridan olingan terminlar to‘planib, ularning ma’nolari, qo‘llanish joylari va konteksti tahlil qilinadi. Natijalar tillardagi terminlarning aniqligi, sintaktik tuzilishi va semantik xususiyatlaridagi farqlarni ko‘rsatadi. Muhokama qismida har bir tilning terminologik tizimi o‘ziga xosligi va uning madaniyati hamda tibbiy amaliyotlarga bog‘liqligi ta’kidlanadi. Tibbiyotda terminologiya standartlashtirilishining zarurligini va kelajakda bu sohada chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazish lozimligini xulosa qiladi.
POLISINDETON POLIFUNKSIONAL POETIK VOSITA
Ushbu maqolada tilshunoslikdagi polisindeton atamasi haqida soʻz yuritiladi, uning kelib chiqishi, maʼnosi oʻrganiladi. Polisindeton tushunchasi, funksiyalari, polifunksional poetik vosita sifatidagi ahamiyati va she’riyatdagi namunalari keng yoritiladi.
MATNNING LINGVISTIK TAHLILI (ABDULLA QAHHORNING "MING BIR JON" HIKOYASI MISOLIDA)
Ushbu maqolada matn tahliliga oid qarashlar va "Ming bir jon"hikoyasining lingvistik tahlili yoritiladi
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA IDIOM YANGI ATAMA SIFATIDA
Ushbu maqolada “idiom” tushunchasi va uning lingvistik atama sifatidagi ahamiyati tahlil qilinadi. An’naviy til va dialekt tasniflari orasidagi chegaralar har doim ham aniq bo‘lmagani sababli, tilshunoslikda “idiom” atamasi neytrat va umumlashtiruvchi atama sifatida qo‘llaniladi. Ushbu maqolada aynan shu mavzular bo‘yicha so‘z boradi.
“QISASI RABG‘UZIY” ASARIDA QO‘LLANGAN BOG‘LOVCHILAR XUSUSIDA
Ushbu maqolada “Qisasi Rabg‘uziy” asaridan foydalanib, eski o‘zbek tilidagi bog‘lovchilar va ularning rivojlanishi tahlil qilinadi. Maqola bog‘lovchilarning grammatik va semantik xususiyatlarini, ularning til tizimidagi o‘rnini o‘rganishga qaratilgan.
SHE’RIY MATN TARJIMASIDA MUALLIF BADIIYATINI SAQLAB QOLISH MAHORATI (I.Yusupov ijodi misolida)
Maqolada she’riy matn tarjimasida ruhiy-emotsional holat ifodasi muhim omil ekanligi Ibroyim Yusupov ijodi misolida ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan. Shuningdek, badiiy tarjimada tarjimon mahorati muhim rol o‘ynashi, tarjimada milliy koloritni ochib bera olish chinakam badiiy mahorat ekanligiga dalillar keltirilgan.
"QƏRBİ AZƏRBAYCAN: DƏDƏ QORQUD DASTANINDA FOLKLORİK VƏ ETNOQRAFİK FAKTLAR"
Qərbi Azərbaycan bölgəsi həm folkloristika həm də etnoqrafik baxımdan azərbaycan xalqının tarixini aydın şəkildə günümüzə qədər daşıyan faktlar toplusudur. Kitabi-Dədə Qorqud dastanı qədim dövrlərdən türkçülük simvolu kimi müasir dövrdədə də böyük əhəmiyyət daşıyan,həmçinin Qərbi Azərbaycan ərazisi ilə bağlı mühüm etnoqrafik faktlara sahib mədəni irs nümunəsidir.
IJTIMOIY MASOFA VA UNING MULOQOTDAGI O‘RNI HAQIDA
Maqolada muloqotdagi ijtimoiy masofa – “subordinatsiya” atamasining lug‘aviy ma’nosi, etimologiyasi, atama haqida berilgan ta’riflar, turlari, qo‘llanilish usullari o‘rin olgan. Shuningdek, maqolada o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida samarali kommunikatsiya va o‘zaro hurmatni ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
ANVAR OBIDJON SHE’RIYATINING USLUBIY XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston xalq shoiri Anvar Obidjon she’riyatining uslubiy xususiyatlari tahlil qilingan, shoir ijodiga lingvistik nuqtayi nazaridan yondashilgan.
BADIIY DETAL OBRAZNI SHAKLLANTIRUVCHI VOSITA
Ushbu maqolada matnning tarkibiy elementi hisoblangan detal hususida mulohazalar, unga filologik yondashuv, matnning kichik elementi sifatida qarash, e’tirof etish, so‘z birikmalari, gap paradigmalari, konseptual jihatdan tahlil qilish borasidagi nazariy masalalar bayon qilingan
FARG‘ONA DIALEKTIDA QARINDOSHLIK ATAMALARINING NOMLANISHI
: Ushbu maqolada Farg‘ona hududida ishlatiladigan qarindoshlik atamalarining tarixiy-etimologik xususiyatlari tahlil qilingan. Xususan, “Devoni lug‘otit-turk” asaridagi qarindoshlik atamalariga e’tibor qaratilib, ularning lug‘aviy izohlari o‘rganilgan. Shuningdek,izohli lug‘atlardagi ta’riflari bilan taqqoslanib, atamalarning kelib chiqishi va o‘zgarish jarayoini yoritilgan.
Ushbu maqolada til, madaniyat va insonning o‘zaro bog‘liqligi, ularning o‘zaro ta'siri va rivojlanish jarayonidagi roli tahlil qilinadi.
YOZMA NUTQ VA NUTQIY FAOLIYAT JARAYONLARINI PSIXOLINGVISTIK ASPEKTDA O‘RGANISH
Ushbu maqola yozma nutqni hosil qilish psixolingvistikasi sohasidagi asosiy ilmiy ishlarning nazariy tomoniga bag‘ishlangan. Muallif ushbu jarayonning xususiyatlarini batafsil o‘rganib, yozma ifodani shakllantirishning tuzilmaviy jarayoni bo‘yicha turli olimlarning miqdoriy va sifat jihatidan qarashlarini ko‘rib chiqib, o‘z fikr-mulohazalarini bildirdi
O‘ZBEK LATIFALARI MATNIDA O‘XSHATISH VA METAFORANING QO‘LLANILISHI
Ushbu maqolada latifalarning lingvostilistik xususiyatlariga doir fikrlar bildirish bilan bir qatorda o‘xshatish va metafora terminlariga ta’rif berilgan. Shuningdek, latifalar matnida ifodalanuvchi ayrim stilistik hodisalarga e’tibor qaratilgan. Jumladan, latifalar matnidagi kulgili vaziyatlarning yuzaga kelishida o‘xshatish va metaforalarning tutgan o‘rniga ahamiyat qaratiladi hamda bir nechta misollarni tahlil qilish orqali fikrlar dalillanadi.
Mazkur maqolada Zulfiya she’riyatidagi fe’l turkumiga oid leksemalarning birika olish imkoniyati, uning valentlik imkoniyatlari borasida so‘z boradi.
O‘ZBEK TILIDA YOR-YOR QO‘SHIQLARI SEMANTIKASI TAHLILI
Ushbu maqolada o‘zbek nikoh to‘y marosimida ijro etiladigan yor-yor qo‘shiqlari semantikasi va ularni ijro etish usullari haqida so‘z boradi. Shuningdek, marosimlarning turmushdagi ahamiyati to‘g‘risida ham fikrlar bildirilgan.
O‘ZBEK VA TURK TILLARIDA EGALIK QO‘SHIMCHALARINING IFODALANISHI
Ushbu maqolada o‘zbek va turk tilllarida egalik qo‘shimchalari qiyoslanib, o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. Ularning qadimgi bobo til davridagi qo‘shimchalar bilan mushtarakligi solishtiriladi.
O‘ZBEK TILINING MIFOLOGIK LUG‘AT TARKIBIDA UDUMLAR TASNIFI
Ushbu maqolada marosimlar shakllanishida mifologiyaning o‘rni haqida so‘z boradi. Shuningdek, urf-odat, udum va marosim kabi atamalarning o‘zaro farqi to‘g‘risida o‘zbek tilshunoslari bildirgan fikrlar ham o‘rin olgan.
Ushbu maqolada so‘zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlaridan biri ma’nodosh so‘zlar (sinonimiya hodisasi ) ta’rifi, o‘rganilishi, tilshunoslikdagi ahamiyati masalalari, uning turlari, semantik ma’nolari yoritilgan. Bu hodisa haqidagi turli nazariyalar izohlanib misollar orqali tahlil qilingan va maqola yakunida tegishli xulosalar bayon qilingan.
“QISASI RABGʻUZIY” ASARIDAGI MODAL SOʻZLAR TADQIQIGA DOIR
Maqolada “Qisasi Rabg‘uziy” asarida qo‘llangan modal so‘zlarning grammatik va uslubiy xususiyatlari tahlil qilingan. Ularning matn mazmuniga ta’siri va so‘zlovchining voqelikka munosabatini ifodalashdagi roli yoritilgan.
matnning hissiylik xususiyatlari insonning ichki kechinmalarini, voqelikka munosabatini o‘ziga xos tarzda ifodalasa, psixolingvistika matnning aynan shu xususiyatiga e‘tibor qaratadi. Ushbu maqolada insonlarning nutqiy jarayonlarini psixolingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilishda badiiy matnlarga tayaniladi.
SIYOSIY KOMMUNIKATSIYANING FUNKSIONAL-USLUBIY XUSUSIYATLARI VA MULOQOT SHAKLLARI
Mazkur maqolada siyosiy kommunikatsiyaning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni, uning asosiy shakllari, kommunikatsiya ishtirokchilari, muloqot darajalari va funksional-uslubiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Siyosiy muloqot turlari – apparat, ommaviy, jurnalistik va fuqaroviy shakllarda namoyon bo‘lishi, har birining til vositalari, maqsadlari va ijtimoiy funksiyalari chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, siyosiy nutqning rasmiy, publitsistik va boshqa uslublar bilan kesishuvchi jihatlari yoritilib, muloqot sohalarini ajratish tamoyillari asosida siyosiy kommunikatsiyaning lingvopragmatik va stilistik tahlili beriladi. Tadqiqot siyosiy jarayonlarda tilning o‘rni va ahamiyatini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur maqolada o‘zbek tilida so‘z yasalishning affiksatsiya, takrorlash, semantik, kompozitsiya, abbreviatsiya va fonetik usullari haqida fikr yuritilgan. Har bir usulga oid misollar keltirilib, ularning til boyligini oshirishdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. So‘z yasalishi jarayonining lingvistik ahamiyati haqida tilshunos olimlar fikrlariga e’tibor qaratilgan.
O‘XSHATISHLARNING TARKIBIY UZVLARI HAQIDAGI QARASHLAR
Nutqiy vaziyat uchun mos keladigan o‘xshatishni hosil qiluvchi til birligining munosib tanlanishi uni stilistik imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. Bundan tashqari tasvirlanayotgan shaxsning ruhiy holati, orzu-umidlari, o‘y-kechinmalarini berishda ham o‘xshatishlar muhim vosita hisoblanadi
BADIIY MATNDA GENDEROLOGIK YONDASHUVNING LISONIY IFODASI (ENAXON SIDDIQOVA VA BAHODIR ISO IJODI MISOLIDA)
Milliy tilning barcha boyligini aks ettiruvchi badiiy matn muayyan madaniyatga mansub erkaklar va ayollar haqidagi madaniy va ijtimoiy shartli g‘oyalarni yetkazishga qodir. Ularda asar yaratgan muallifning o‘ziga xos shaxsiyati, qahramonlarning xatti-harakatlari, his-tuyg‘ulari, o‘y-fikrlari, ularni tevarak-atrofdagi dunyo aks ettiradi. Genderni ifodalashning lingvistik usullarini, adabiy matnlarda gender munosabatlarining madaniy xususiyatlarini o‘rganish muhim hisoblanadi. Ushbu maqolada badiiy matnda genderologik yondashuvning lisoniy ifodasi tahlil qilingan.
ARTISTIC DEFINITION OF THE TYPES OF CALLIGRAPHY IN NASIMI’S WORK
Botiniy, so‘fiy, adabiy, tasavvufiy qarashlari bilan o‘zining tug‘ma she’riy tasavvurini aruz metrda ajoyib tarzda namoyon eta olgan buyuk ozarbayjon shoiri Imodiddin Nasimiy (1369-1417) o‘z ijodida so‘fiy adabiyotining ramziy ma’nosiga keng o‘rin bergan. Inson qiyofasini madh etar ekan, so‘zlarni g‘arazli ma’noda o‘ynagan shoir arab alifbosining xattotlik turlari: muhaqqoq, qubar, nasx, tulus, rayhon nomlarini tilga oladi.
NOLISONIY VOSITALARNING LISONIY REPREZENTATSIYASIGA DOIR
Ushbu maqolada noverbal vositalarga semiotik nuqtayi nazardan yondashuv masalalari bilish jarayoni bilan bog‘liq holda o‘rganilishi, bilish murakkab struktura bo‘lib, u olamni kishi sezgi a’zolari yordamida anglashi haqida so‘z boradi.
MATNDA OMONIM VA KOʻP MAʼNOLI SOʻZLARNING BADIIY-ESTETIK HAMDA USLUBIY XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada matnda,xususan,badiiy matnda qoʻllangan shakldosh va koʻp maʼnoli soʻzlarning funksional imkoniyatlari haqida soʻz yuritiladi.
İKİNCİ DİLİN ÖYRƏNİLMƏSİNDƏ SÜNİ İNTELLEKTİN TƏTBİQİ
Ushbu maqolada sun’iy intellektning ikkinchi tilni o‘rganish jarayoniga ta’siri va undan foydalanish imkoniyatlari keng tahlil qilinadi. Zamonaviy davrda texnologiyaning rivojlanishi bilan birga, til o‘rganish uslublari ham o‘zgarib bormoqda. Maqolada SI individual o‘qitish, avtomatik fikr-mulohaza va tuzatish, nutq va talaffuz tahlili, real muloqot simulyatsiyasi hamda tarjima texnologiyalaridagi roli muhokama qilinadi. Shuningdek, bu texnologiyalarning afzalliklari bilan bir qatorda, axloqiy va texnik cheklovlari ham tahlil qilinadi. Maqola yakunida esa SI’ning bu sohada kelgusida qanday rivojlanishi mumkinligi haqida bashoratlar beriladi.
Maqolada ozarbayjon tilida qo‘llaniladigan gibrid atamalar haqida so‘z boradi. Ozarbayjon tilidagi duragay soʻzlar ham milliy, ham arab, fors va Yevropa tillariga mansubligi aniqlangan. Shu bilan birga, tilda morfologik hosilalari bo‘lgan ba’zi duragay atamalar ham keng qo‘llaniladi.
BADIIY NUTQDA SINTAKTIK TAKRORNING O‘RNI
Badiiy nutqda sintaktik takror asosiy stilistik usullardan biri bo‘lib, u matnning ta’sirchanligini oshirish, ohang va uslubni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada sintaktik takrorning lingvistik va stilistik xususiyatlari, uning badiiy nutqdagi o‘rni tahlil qilinadi.
SOMATİK FRAZEOLOGİZMLƏR: MƏNA, STRUKTUR VƏ FUNKSİYALAR
. Somatic phraseological units occupy a special place in the phraseological system of the Azerbaijani language. These expressions are closely connected with the history, psychology and worldview of the people and reflect the way of life, customs, mental and physical state of each nation. In the expression of somatic phraseological units of the Azerbaijani language, a special place is occupied by the lexemes “head”, “hand”, “eye”, “leg”.
The article examines language relations in the era of globalization and the impact of this process on the languages ​​of the world. Globalization is the most important trend that characterizes modern languages ​​and has a significant impact on the lexical system of languages. Against the background of globalization, the connection between languages ​​is becoming even more intense, which necessitates the mastery of various elements and words of the languages ​​of the world.
TIL VA MADANIYAT UZVIYLIGI: O‘ZBEK MADANIYATIDA «BOYLIK» KONSEPTINING LINGVOMADANIY TAHLILI
Mazkur maqolada til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik konseptlar orqali tahlil etiladi. Xususan, “boylik” konseptining o‘zbek madaniyatidagi mazmuni, uning moddiy, ma’naviy va ijtimoiy qirralari turli maqollar va iboralar asosida yoritib beriladi. Tadqiqotda konseptlar xalq tafakkuri, qadriyatlar tizimi va madaniy xotirani aks ettiruvchi vosita sifatida talqin qilinadi. O‘zbek tilidagi “boylik” konsepti halol mehnat, hunar, ilm, sog‘liq va kamtarlik bilan bog‘liq tarzda ifodalanishi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolada konseptual yondashuv asosida til va madaniyatning o‘zaro aloqasi chuqur tahlil qilinadi.
СТРУКТУРНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ
Maqolada ingliz tilidagi frazeologik birliklarning strukturaviy turlari ko‘rib chiqiladi va ularni qurishning grammatik va sintaktik modellari tahlil qilinadi. Asosiy e'tibor frazeologik birliklarni strukturaviy tashkilot turlari bo‘yicha tasniflashga, tipik modellarni va ularning shakllanishiga ta'sir qiluvchi omillarni aniqlashga qaratilgan. Ish frazeologiya sohasidagi mahalliy va xorijiy tadqiqotlarga tayanadi.
TÜRKOLOGİYA VƏ HEYDƏR ƏLİYEVİN DİL SİYASƏTİ
. Zamonaviy Ozarbayjon davlatining asoschisi, buyuk yo‘lboshchi Haydar Aliyevning keng ko‘lamli siyosiy, mafkuraviy va milliy-ma’naviy faoliyati nafaqat Ozarbayjonni, balki butun turkiy dunyoni qamrab olgan. Buyuk Yo‘lboshchining turkiy faoliyatlari turklar hayotining barcha jabhalarida panturkiy birdamlikni rivojlantirish, mustahkamlash va targ‘ib qilishda katta ahamiyatga ega.
Hozirgi kunda kompyuter texnologiyalari va sun'iy intellekt rivojlanishi vizual matnlar yaratish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Bu texnologiyalar matnni ko‘rish, tahlil qilish va yaratishda yangi imkoniyatlarni ochmoqda. Ushbu maqolada kompyuterda yaratilgan vizual matnlar, ularning turlari, qo‘llanilishi haqida mulohaza yuritamiz.
JORJ ORUELLNING “MOLXONA” ASARIDA TINCHLIK KONSEPTI VA “URUSH – BU TINCHLIKDIR” IBORASINING TAHLILI
Ushbu maqolada Jorj Oruelning “Molxona” asarida tinchlik konsepti mavzusi hamda asardagi yozuvchi qo‘llagan tinchlik konseptiga doir ibora va so‘z birikmalari haqida fikr yuritilgan.
ALISHER NAVOIY DOSTONLARIDA QO‘LLANILGAN AYRIM ARABCHA IZOFIY BIRIKMALAR XUSUSIDA
Alisher Navoiy asarlarida qo‘llanilgan arabcha izofiy birikmlarni ikkiga ajratib o‘rganish lozim bo‘ladi: 1) Haqiqiy izofa (ma’nosi va aytilishi bo‘yicha bo‘lgan izofa) arab tilida إضَافَةٌ مَعْنَوِيَّةٌ deb aytiladi; 2) Shakliy izofa (izofa shaklida aytiladigan murakkab sifat) arab tilida إضَافَةٌ لَفْظِيَّةٌ deyiladi.
FE’L SO‘Z TURKUMIGA XOS AYRIM MORFEM BIRLIKLARNING SEMANTIK-USLUBIY TALQINI
O‘zbek adabiy tilining boyliklaridan biri bu — fe’l so‘z turkumidir. Tilshunoslar fe’lni harakat va holat ifodalovchi asosiy vosita deb ta’riflashadi. Ammo fe’lning mohiyatiga chuqurroq nazar solinsa, u nafaqat grammatik birlik, balki stilistik, semantik va hatto badiiy ifoda vositasi sifatida ham o‘rganilishi lozim bo‘lgan murakkab sistemadir. Aynan fe’llarning morfem tarkibi (ya’ni ularning yasovchi, grammatik va leksik birliklari) orqali nutqda ohang, muomala shakli va hatto shaxsiy munosabatni ham sezish mumkin.
DIALOGUE: COMMUNICATIVE AND STRUCTURAL FOUNDATIONS OF LANGUAGE
Dialogic speech remains the most fundamental and interactive form of human communication. It thrives on spontaneity, context dependence, and structured exchange, allowing for fluid and meaningful interactions. Given the increasing relevance of oral communication in today’s interconnected world, the study of dialogue continues to hold significant importance in both linguistic research and practical applications.
SIROJIDDIN SAYYID IJODIDA QO‘LLANGAN SINTAKTIK PARALLELIZM HODISASI
poetik nutq usullaridan va tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. Parallelizm hodisasi badiiy matndagi komponentlarning oʻxshash yoki aynan bir xilda joylashuvini taqozo etadi. Bunda, odatda, ikki hodisa yonma-yon (parallel) qoʻyib tasvirlanadi. Parallelizm dastlab xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalib, so‘ng badiiy adabiyotda o‘zlashtirilgan. Parallelizm haqidagi dastlabki fikrlar esa rus tilshunosi M.V.Lomonosov asarlarida uchraydi. Forsiy va turkiy adabiyotshunoslikda parallelizm mutobiqa deyilgan. O‘zbek mumtoz nasrida mutobiqaning yetuk namunalari ko‘p.
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA TASNIFI TURLICHA TALQIN ETILGAN QO‘SHIMCHALAR
Ushbu maqolada yasama so‘z va so‘z shaklini yasash uchun xizmat qiladigan birliklarning ayrim xususiyatlari va vazifalariga ko‘ra ularning turlicha tasniflari tahlil qilinadi
“BOBURNOMA”DA QO‘LLANGAN O‘ZBEK XALQ MAQOLLARINING LISONIY VA USLUBIY XUSUSIYATLARI
Maqolada o‘zbek tilidagi barqaror birikmalar, “Boburnoma”da qo‘llanilgan o‘zbek xalq maqollarining lisoniy, semantik va uslubiy xususiyatlari haqida ma’lumot berib o‘tilgan va ular qisqacha sharhlangan.
SEMANTIKA – TILSHUNOSLIKNING BIR TARMOG‘I SIFATIDA
Ushbu maqolada tilshunoslikning sohalaridan biri bo‘lmish semantika haqida so‘z yuritiladi. Semantikada so‘z va iboralarning matndagi va matndan tashqari ma’nolarini o‘rganish xususiyatlari tahlil qilinadi.
Quyidagi maqolada neyrolingvistikadagi jinsiy farqlanishning til qobiliyatidagi o‘ziga xos pozitsiyasi va buning ahamiyati to‘g‘risida fikr yuritiladi. Gender o‘zgachalikning inson til imkoniyatlarida aks etishi haqidagi fikrlar tahlil etiladi.
OT LEKSEMASIDA KOMPONENT TAHLILNING O‘RNI
Mazkur maqolada turli tizimli tillar doirasida komponent tahlil qanday bo‘lishi va bu orqali umumiy tahlil haqida bilib olish yoki tushunish uchun tasavvur paydo bo‘ladi.Komponent tahlil tushunchasi haqida o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqotlar ot leksemalari bo‘yicha oz bo‘lganligi mavzuni o‘rganish qamrovining kengaytiradi.Maqolada tahlil uchun zarur bo‘limlar,qonun – qoidalar jamlangan.
Ushbu maqolada kommunikatsiya jarayonida ishtirok etuvchi verbal va noverbal vositalar haqida ma’lumotlar beriladi. Mazkur vositalarning muloqot jarayonidagi oʻrni va ahamiyati oʻzbek matnlari asosida tahlil qilinadi.
TILSHUNOSLIKDA “KONSEPT” TUSHUNCHASI KO‘LAMI HAQIDA
Ushbu maqolada kognitiv tilshunoslik sohasida faol qo‘llanuvchi konsept termini haqida umumiy ma’lumot, uning tushuncha va so‘zdan farqi, nutqda lisoniy voqelanishi va bu bo‘yicha qilingan ilmiy ishlar haqida ma’lumotlar berilgan.
MATNNING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada lingvokulturologiyaning ilmiy asoslari, shakllanish tarixi hamda matn bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda til va madaniyat o‘zaro aloqadorligi, milliy-madaniy kodlarning matnda aks etishi lingvokulturologik yondashuv asosida o‘rganilgan. Shu jihatdan matndagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari, ularning milliy tafakkur bilan bog‘liqligi yoritilgan.
BUVAYDA TUMANI SHEVALARINING FONETIK VA MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI TAHLILIGA DOIR
Ushbu maqolada Buvayda tumani aholisi shevalarining o‘zbek adabiy tilidan fonetik va morfologik jihatdan farqli tomonlari ko‘rsatib berilgan.
“YÜZ HƏDİS VƏ YÜZ HEKAYƏ” ƏSƏRİNDƏ FEİLİ FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏR
Mustafo Zarir “Yuz hadis va yuz qissa” tarjimasida o‘z davriga xos, hayotiy iboralarni qo‘llagan, xalq tilidan uzoqlashmagan. Muallif xalq tilidan o‘rin olgan ayrim frazeologik birliklar va hikmatli so‘zlarni ham qo‘llaganligi asar tilining xalqiy xususiyatlari mustahkamlovchi jihatlardan biridir. Ushbu maqolada biz faqat ishda duch kelgan fe'l birikmalari shaklida fe'l frazeologizmlari haqida gapiramiz.
AKADEMİK ARİF PAŞAYEV ELMİ İRSİ HAQQİNDA ELEKTRON RESURSLAR
Müasir cəmiyyətin əsas dayaqlarından biri informasiya və onun düzgün idarə olunmasıdır. İnformasiya resursları insan fəaliyyətinin bütün sahələrində mühüm rol oynayır və biliklərin ötürülməsi, saxlanması və idarə edilməsi üçün vacib vasitə hesab edilir. İnformasiya resursları-müəyyən məqsədlər üçün sistemləşdirilmiş və istifadəçilərin tələblərinə uyğun şəkildə təqdim edilən informasiya mənbələridir. Rəqəmsal dövrün inkişafı ilə yanaşı, informasiya resurslarının əhatə dairəsi genişlənmiş və onların formaları müxtəlifləşmişdir
Mazkur maqolada aforizmlarning o‘ziga xos xususiyatlari tahlilga tortilgan bo‘lib, ulardagi muallifning mavjudligi, paradokslik, fikrga isbot talab qilinmaslik va tafakkurga undash kabi jihatlari atroflicha tadqiq etilgan. Tadqiq davomida rus va o‘zbek tilshunos olimlarning tadqiqotlariga tayangan holda aforizmlarning xususiyatlariga atroflicha yondashilgan.
COMBINATORIAL LINGUISTICS (PROBLEM STATEMENT)
Kombinatorik lingvistika — bu til birligining sintagmatik aloqalari va kombinatorik xususiyatlarini o‘rganadigan lingvistika bo‘limidir. U sintagmatika va kombinatorikani birlashtiradi: sintagmatika til birliklarining bir-biriga mos kelish qonuniyatlarini, kombinatorika esa so‘z birikmalarini yaratish va ular o‘rtasidagi funksional chegaralarni o‘rganadi. Ushbu soha fonologiya, morfologiya, morfemika va leksikologiya kabi turli yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
MIFОLОGIYA – INSОNIYAT MА’NАVIY TАRАQQIYOTINING BОSQICHI
Maqolada insoniyatning alohida bir bosqichi sifatida paydo bo‘lgan mifologiya va u bilan bog‘liq so‘zlar (mifonimlar) haqida gap boradi. Diniy tushunchа ifоdаlоvchi so‘zlаrdаn fаrqlаnib, fаqаt mifik tushunchа ifоdаlоvchi so‘zlаr (mifоnimlаr), hаm mifik, hаm diniy tushunchа ifоdаlоvchi so‘zlаr, shuningdek, fаqаt diniy tushunchа ifоdаlоvchi so‘zlаrga ajratish mumkin.
ASINDETON VA UNING SINTAKTIK-STILISTIK KONVERGENSIYA HOSIL QILISHDAGI O‘RNI
Maqolada o‘zbek tilida sintaktik-stilistik konvergensiyaning yuzaga kelishi, unda asindetonning sintaktik-stilistik figura sifatida boshqa vositalar bilan konvergensiyaga kirishi, bunday holatda badiiy va poetik nutq tarkibidagi stilistik o‘zgarishlar haqida ma’lumot beriladi.
ONOMASIOLOGICAL FEATURES OF DISEASE NAMES IN DIFFERENT SYSTEMATIC LANGUAGES
The study of disease names across various languages offers valuable insights into the intersection of medical terminology and linguistic structures. This article examines the onomasiological features—essentially, how diseases are named and classified—across different systematic languages, exploring how linguistic and cultural contexts influence disease nomenclature. By analyzing these features, we aim to understand how different languages systematize disease names, the implications for medical communication, and the potential impacts on global health practices.
Ushbu maqolada turkiy tillarga xos fonetik hodisalar, jumladan, singarmonistik variant va parallelizmlar haqida ilmiy-nazariy qarashlar hamda muallif xulosalari berilgan. Tillarning uzluksiz rivojlanishi natijasida orqa va oʻrta til unlilari va undoshlari tilning old qismiga oʻtganligi, buning sabablari, qadimgi turkiy davrlarda yumshoq talaffuz qilinadigan soʻzlar mutlaqo boʻlmaganligi, ularning faqat qattiq versiyalari ishlatilganligi turkiy (jumladan, qozoq) tillar misolida tahlilga tortilgan.
LITERARY-AESTHETIC CHARACTERISTICS OF AZERBAIJAN CRITICAL REALISM
Maqolada ozarbayjon tanqidiy realizmining adabiy-estetik xususiyatlari va xususiyatlari muhokama qilinadi. Ozarbayjon tanqidiy realizmi jahon adabiyotida keng tarqalgan tanqidiy realizm adabiy oqimi bilan umumiy xususiyatlarga ega bo‘lgani bilan birga, o‘ziga xos milliy xususiyatlarga ham ega ekanligi qayd etildi. Shunday qilib, Ozarbayjon tanqidiy realizmning umumiy xususiyatini o‘zida mujassam etgan holda tanqid, fosh etish, isloh qilish missiyasini bajarib, mavjud ijtimoiy-psixologik kamchilik va nuqsonlarni tanqid qilishga ahamiyat berdi. Shu boisdan ham tanqidiy realizm adabiy oqimi satira va yumor orqali badiiy tanqid va fosh etish missiyasini amalga oshirishda xalq kulgi usulidan ko‘proq foydalangan. Tanqidiy realistik adabiyotda voqea yoki hikoyalarda badiiy g‘oya yoki tuzilmalar o‘rnatishga alohida ahamiyat berilib, adabiy qahramon yoki personaj, voqea va voqeaning ijtimoiy-psixologik badiiy idroki birinchi o‘ringa ko‘tariladi.
ERTAK MILLIY MADANIYATNI AKS ETTIRUVCHI VOSITA SIFATIDA
Folklor janrlari ichida ertak til imkoniyatlarining yuqoriligi, lingvomadaniy jihatlarni o‘zida jamlaganligi bilan alohida ahamiyatga egadir.
FRАZЕОLОGIK SINОNIMIYA VА GRАDUОNIMIYA HАQIDАv
Mаqоlаdа sinоnimiya, frаzеоlоgik sinоnimlаr, ulаrning oʻzbеk tilshunоsligidа tаdqiq etilishi, frаzеоlоgik sinоnimiya vа grаduоnimiya, frаzоsinоnimlаrning mоdеllаrini bеlgilаsh hаqidа soʻz yuritilаdi
GRAMMATIK KOMPETENSIYANING TA’LIM SIFATI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDAGI OʻRNI
Maqolada grammatik kompetensiyaning ta’lim sifatini oshirishdagi rolini yoritishga harakat qilindi. Shuningdek, ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda neyropedagogik texnologiyalardan foydalanish haqida fikr yuritildi.
O‘XSHATISHGA O‘XSHASH BIRLIKLAR (TOHIR MALIK QISSALARI MISOLIDA)
Mazkur maqolada o‘xshatish etalonlari, ularga o‘xshash bo‘lgan ayrim birliklar, -gudek va -guday qo‘shimchalarining vazifasi, ayrim atoqli otlar tarkibida keluvchi -day, -dek qo‘shimchalariga alohida to‘xtalingan
Ushbu maqolada forensik lingvistikani shakllanishi, tarixiy rivojlanish bosqichlari va zamonaviy qo‘llanilish yo‘nalishlari yoritilgan. Shuningdek, unda o‘zbek tilshunosligida ushbu yo‘nalishning istiqbollari ochib beriladi.
“YULDUZLAR MANGU YONADI” ASARIDAGI MAQOLLAR TAHLILIGA OID
Ushbu maqolada T.Murodning “Yulduzlar mangu yonadi” asarida yozuvchi tomonidan qo‘llangan maqollarning tahlili va asardagi vazifasi o‘rganilgan.
TILSHUNOSLIKDA FRAZEOLOGIYA BO‘LIMINING RIVOJI
Mazkur maqolada til va uning inson hayotidagi ahamiyatli roli, til, tafakkur va ularning uzviy bog‘liqligi haqida so‘z yuritiladi. Tilning inson hayotidagi o‘rni beqiyosligini hech kim rad qila olmaydi. Til insonlar o‘rtasida hamda jamiyatda o‘zaro fikr almashishning muhim vositasi hisoblanadi. Shuningdek, tilshunoslikda frazeologiya sohasining rivojiga ham to‘xtalib o‘tiladi.
ABDULLA AVLONIYNING “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARIDAGI O‘ZLASHMA SO‘ZLARNING MA’NOVIY GURUHLARI
Mazkur maqolada Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud Axloq” asarida uchraydigan o‘zlashma so‘zlarning ma’noviy guruhlari tahlil qilingan. Asardagi so‘zlar kelib chiqishiga ko‘ra arab, fors va rus tillaridan o‘zlashgan bo‘lib, ular diniy va axloqiy tushunchalar, ilmiy va falsafiy terminlar, axloqiy fazilatlar va illatlar, jamiyat va ijtimoiy mavqega oid so‘zlar, emotsional va ruhiy holatlar kabi guruhlarga ajratilgan. Ushbu maqolada har bir guruh bo‘yicha keng misollar keltirilib, ularning ma’no jihatdan tasnifi amalga oshirilgan.
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MODALLIK KATEGORIYASI
Ushbu maqolada modallik kategoriyasining Oʻzbek tilshunosligida nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinib, uning sintaktik, semantik va pragmatik xususiyatlari oʻrganiladi. Shuningdek, modallikni ikki qismga: subyektiv modallik va obyektiv modallikka ajratilib, ularning farqli jihatlari hamda ifodalanish xususiyatlariga e’tibor qaratilgan.
RASMIY-HUJJAT MATNLARINING EKSPRESSIVLIK BELGILARI XUSUSIDA
Ushbu maqolada adabiy til qonuniyatlari asosida shakllantiriladigan rasmiy-hujjat matnlarining asosiy uslubiy xususiyatlari talqin qilinishi bilan birga ekspressivlik belgilari to‘g‘risida mulohaza yuritilgan.
BADIIY MATNLARDA AYRIM RANG NOMLARINING SEMANTIK-STILISTIK TAHLILI
Mazkur maqolada turli davr va janrlardagi adabiy asarlardan misollar keltirilib, ranglarning ma’noviy yuklamasi,konteksga bog‘liq o‘zgarishlar hamda badiiy matndagi funksional xususiyatlari o‘rganiladi
ОБ ИЗУЧЕНИИ «ДЕВОНИ-ЛУГАТИТ ТЮРК» АБДУРАУФА ФИТРАТА
В данной статье мировыми лингвистами представлен труд Махмуда Кошгари «Девони лугатит тюрк» данное было изучено и исследовано. Абдурауфа Фитрата, а также учтены особые мнения и мнения по поводу исследовательских работ.Особый акцент сделан на исследованиях научных работ в рамках современной лингвистики «Девона». Потому что сегодняшние новости в мире науки напрямую связаны с этой работой
КЛАССИФИКАЦИЯ СЛОВООБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ СУФФИКСОВ В СОВРЕМЕННЫХ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКАХ ПО ПРОИСХОЖДЕНИЮ
Tildagi so‘zlar kelib chiqishi jihatidan har xil bo‘lganidek, agglyutinativ tillarda katta rol o‘ynaydigan bu morfemalar ham kelib chiqishi jihatidan har xil bo‘ladi. Turkiy tillarda hosila leksik birliklar, sintaktik yasash kabi o‘zlashtirilgan qo‘shimchalar ham mavjud.
FRAZEOLOGIYA VA ONOMASTIKANING LINGVISTIKADAGI ASOSIY TUSHUNCHALARI
Ushbu maqolada lisonshunoslikning ikki muhim tarmog‘i — frazeologiya va ономастиканинг asosiy nazariy tushunchalari tahlil etiladi. Frazeologik birliklarning leksik-semantik xususiyatlari va oнимlarning til tizimidagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, frazeologik birliklar tarkibida uchraydigan онимлар ham tahlil qilinadi.
МЕТОДИКА СОЗДАНИЯ КОНКОРДАНСА ДЛЯ ТЮРКСКИХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКОВ (НА ПРИМЕРЕ ЭПОСА «КИТАБИ-ДЕDЕ КОРКУТ»)
В статье рассматривается методика создания электронного конкорданса на материале огузского эпоса «Китаби-Деdе Кoркут». Представлены этапы цифровой обработки текста, лемматизации и морфологической разметки, а также возможности анализа лексики, формульных выражений и речевых конструкций. Работа демонстрирует значение конкорданса как инструмента корпусной лингвистики и средства исследования тюркского эпического наследия.
Статья посвящена определению связи юмора c когнитивно-языковой картиной мира, этническим менталитетом и ментальностью. Выбор темы исследования обусловлен некоторыми факторами – недостаточной изученностью специфики национального менталитета с позиций юморологии, важностью рассмотрения юмористических прецедентных выражений и текстов в связи с ментальностью для лингвокогнитологии и менталингвистики, а также необходимостью выделения и характеристики отдельных когнитивно-языковых особенностей кыргызского юмора в плане этнолингвистики.
PUBLITSISTIK NUTQDA QO‘LLANUVCHI MURAKKAB ERGASH GAPLI QO‘SHMA GAPLAR
Maqolada publitsistik nutqda qo‘llanuvchi murakkab ergash gapli qo‘shma gaplar, ularning turlari ko‘rib chiqilgan. Murakkab ergash gaplarning strukturasi tahlil qilingan.
“TURKIY XALQLAR O‘RTASIDAGI TIL VA MADANIY ALOQALARNI RIVOJLANTIRISH VA TADQIQ ETISH”
Ushbu maqola turkiy xalqlar o‘rtasidagi til va madaniy aloqalarni o‘rganish hamda ularni rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan. Tadqiqotda turkiy tillarning lingvistik xususiyatlari, tarixiy rivojlanish jarayonlari va madaniy o‘zaro ta’sir dinamikasi tahlil qilinadi. Globalizatsiya sharoitida turkiy tillar va madaniyatlarning saqlanishi, zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida ularning targ‘iboti va rivojlanishi masalalari muhokama qilinadi. Maqolada ta’lim tizimi, adabiyot va ommaviy axborot vositalarining turkiy xalqlar o‘rtasidagi integratsiyadagi o‘rni alohida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi – turkiy xalqlarning lingvistik va madaniy merosini asrash, shu bilan birga, ularning global dunyoda o‘zaro hamkorligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi ilmiy-amaliy strategiyalarni taklif etishdan iborat.
Xəzər xaqanlığı IV əsrin sonlarından formalaşaraq 300 il ərzində hökm sürmüş, lakin X əsrdə rus qoşunları tərəfindən darmadağın olmuşdur. İlk vaxtlar kedar-kozar-xəzər adlandırılan bu qədim türk tayfaları barədə rus, yəhudi, ərəb, gürcü və erməni tarixi mənbələrində məlumat verilir. Qədim Xəzər dövlətinin tərkibində adları indi artıq ölüb gedən şəhərlər sırasında çəkilənlər olmuşdur ki, onlar məskunlaşdığı topoqrafik şəraitə uyğun olaraq adlandırılmışlar.
IQTIBOS VA INTERTEKSTUALIK: BADIIY MATNDA MULOQOT VOSITASI
Ushbu tezisda badiiy matndagi iqtiboslarning intertekstual jihatlari o‘rganiladi. Iqtiboslarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri, parafrazlangan, alluziya va parodiya kabi turlari tahlil qilinadi. Asarda iqtiboslar orqali matnlararo muloqot, ma’no ko‘pqatlamliligi va madaniy tarixiy kontekstlar shakllanishi yoritiladi. Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, T.S. Eliot, Mary Shelley kabi mualliflar asarlaridan misollar asosida intertekstual bog‘liqliklar ochib beriladi.
QIRG‘IZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI IMITATIVLARNING FONOSEMANTIKASI HAQIDA
Maqolada qirgiz va o‘zbek tillaridagi taqlidiy so‘zlarning onosimantikasi, fanetik aspektda qaralib, solishtirilgan ikki tilda taqlidiy so‘zlar qanday idiofonetik vazifani bajarishi bo‘yicha ma'lumotlar beriladi. Bundan tashqari taqlidiy so‘zlar soni bo‘yicha qirgiz va o‘zbek tillarining qaysi birida ko‘p ekanligi, shu bilan birga qanday fonetik jarayonlar bilan o‘zgarishga uchraganligi haqida ham malumot berilib ularning tabiati solishtirilgan tillarda birday ko‘rinishga ega emasligi aniqlanadi.
ПОВЫШЕНИЕ КВАЛИФИКАЦИИ ПЕДАГОГОВ ЮГА КЫРГЫЗСТАНА: ИСТОРИЯ, ТЕНДЕНЦИИ И ПЕРСПЕКТИВЫ
В последнее время содержание образования очень быстро обновляется и меняется. В этом случае на первый план выходит необходимость качественного образования для каждого ученика и важность подготовки современного учителя. Как известно, работа по повышению квалификации является частью системы непрерывного образования. Непрерывное образование является обязательным компонентом мировой системы образования. Педагог получает возможность адаптироваться к требованиям, возникающим в результате изменения социально-экономической, информационной среды своей профессиональной деятельности. В связи с этим, данный вопрос, в первую очередь требует регулирования работы по повышению квалификации педагогических кадров. В настоящее время, помимо специальных учреждений, над повышением квалификации педагогических кадров работают и образовательные учреждения. В данной статье рассматриваются деятельность, различия и преимущества образовательных учреждений и специальных учебных заведений на примере южного региона. Изыскиваются совместные пути улучшения повышения квалификации.
В статье юмор рассматривается как ментально-речевое произведение. Цель статьи – проанализировать юмористические тексты по языку изложения, продемонстрировать причины и механизмы межъязыковой интерференции при порождении и восприятии юмористического текста и рассмотрены с точки зрения лингвоэтнокультуроведения, лингвоконцептологии и когнитивного языкознания.
THE ROLE OF AUXILIARY PARTS OF SPEECH IN THE FORMATION OF STRUCTURAL-SEMANTIC SENTENCE TYPES IN FOLKLORE TEXTS
: In our language, connectors, which are multiplied in number by a number of words, not only create syntactic connection, but also reveal it and concretize the structural-semantics of the text. With the help of connectors, the types of subordination and subordination of syntactic connection in a sentence are differentiated. The connector creates a strong opportunity to reveal semantic relations of varying degrees between the sentences it connects or their members
«ПЕРВЫЕ РАБОТЫ КИРГИЗСКИХ ПЕРЕВОДЧИКОВ, ПИСАТЕЛЕЙ И ПОЭТОВ»
Maqolada qirg‘izcha tarjimaning kelib chiqishi, qirg‘iz tarjimonlari, qirg‘iz yozuvchi va shoirlarining ilk asarlari ochib berilgan. Birinchi tajribalar va muhim yutuqlar. Qirgʻiz adabiyotining rivojlanishi, inqilobiy qoʻshiqlardan tarjima faoliyatining boshlanishi, shuningdek, rus yozuvchilari I.A. Krilova, N.V. Gogol va boshqalar. Q.Tinistanovning tarjima asarlari, “International” madhiyasi tahlili, qirg‘izning muhim voqealari, badiiy tarjima.
КЫРГЫЗСКИЙ ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ ПЕРЕВОД 20-30-х ГОДОВ
Maqolada A.S.Pushkin romanining batafsil tarjimasi keltirilgan. Pushkinning “Yevgeniy Onegin”i qirg‘iz shoiri, tarjimon Alikul Osmonov. A.S.ning romanini tahlil qilish. Pushkinning mashhur tanqidchilarning “Yevgeniy Onegin” asari, qirg‘iz tarjimoni Alikul Osmonovning “Yevgeniy Onegin” romani tarjimasiga taqrizlar va umuman shoirning tarjima faoliyati haqida.
ERKIN VOHIDOV IJODIDA OMONIMLARNING LEKSIK -SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada omonim so‘zlar va ularning turlari Erkin Vohidovning ijodida qo‘llanilgan ayrim omonim so‘zlar va ularning leksik-semantik, shuningdek, uslubiy xususiyatlari yoritilgan.
O‘ZBEK TILIDAGI ARABCHA O‘ZLASHMALAR: SEMANTIK O‘ZGARISHLAR VA TIL TIZIMIGA TA’SIRI
Maqolada arabcha o‘zlashmalarning o‘zbek tilida semantik o‘zgarish jarayoni tadqiq qilinadi. O‘zlashmalarning kengayishi, torayishi, neytrallashuvi va konnotativ o‘zgarishlari lingvistik dalillar asosida izohlanadi. Shuningdek, arabcha o‘zlashmalarning o‘zbek tili tizimidagi o‘rni hamda ularning ilmiy tahlili beriladi.
РОЛЬ ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ДЕТАЛИ В РАССКАЗАХ А.П. ЧЕХОВА
Maqolada A.P. Chexovning hikoyalaridagi badiiy tafsilotlarning roli ko‘rib chiqiladi. Aniq misollarda tafsilotlarning vazifalari aniqlandi: qahramonlar xarakterini ochib berish, psixologizmni kuchaytirish, ramziy matn va hikoya qilish muhitini yaratish. Chexov nasrida lakonizm va maʼnolar chuqurligining bogʻliqligi, tafsilotlarning dramatizm ifodasi vositasi sifatida ahamiyati, qahramonlarning ichki holati alohida taʼkidlanadi.
FRAZEOLOGIZMLARNING BADIIY MATNDA IFODALANISHI
Dunyodagi hamma frazeologizmlarning umumiy xususiyatlari yagona, lekin badiiy matnda adib tilidan ishlatilgan ayrim frazeologik birliklar milliy o‘zgachalikni berish uchun foydalangan lingvokulturologik belgi hamohangligi frazeologizmlarning xususiy qirralarini ham ko‘satib beradi.
OKKAZIONALIZMNING TILSHUNOSLIKDA O‘RGANILISHI. OKKAZIONALIZM VA NEOGOLIZM
Tilshunoslikda ko‘plab bahs -u munozaralarga sabab bo‘ladigan masalalardan biri okkazionalizmdir. Ko‘pchilik neogolizm va okkazionalizm atamalarini farqlashda qiynalishadi. Ushbu maqola orqali bu ikkisining farqlari ilmiy adabiyotlar yordamida farqlab berilgan.
Ushbu tadqiqot asosiy kognitiv strategiyalarni ko‘rib chiqadigan va individual ishlashning o‘zgaruvchanligiga hissa qo‘shadigan omillarni aniqlaydigan simultane tarjimada (SI) kognitiv modellarni o‘rganadi. Kognitiv samaradorlikning miqdoriy tahlili va professional tarjimonlar bilan sifatli intervyular bilan aralash usullardan foydalangan holda, tadqiqot ravonlik va sharhlash aniqligi o‘rtasidagi muhim korrelyatsiyani aniqlaydi. Aniqlangan dominant kognitiv strategiyalar yig‘ish, bashorat qilish, vizualizatsiya va tanlangan e'tiborni o‘z ichiga oladi. Natijalar kognitiv imkoniyatlarga moslashtirilgan shaxsiylashtirilgan o‘quv dasturlari zarurligini ta'kidlaydi. Tarjimonlarni tayyorlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar va SIda kognitiv moslashuv bo‘yicha kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar muhokama qilinadi.
INGLIZ TILIDAGI MAZA-TA’M IFODALOVCHI SIFATLAR
Ushbu maqolada sifatning nutq bo‘lagi sifatidagi ta’rifi va semantik hajmi bilan bog‘liq ingliz tilshunosligida bildirilgan turli fikrlar o‘rganiladi. Otning sifat va xususiyatini bildiruvchi so‘zlar bilan bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqish orqali dunyo tilshunoslarining bir-biridan mutlaqo farq qiladigan fikrlari sifatni gap bo‘lagi sifatida tekshirishda deyarli bir xil va ancha bahsli manzara mavjud degan xulosaga kelishimizga imkon beradi.
МНОГОЯЗЫЧИЕ И ОБУЧЕНИЕ РУССКОМУ ЯЗЫКУ В УЗБЕКСКИХ ШКОЛАХ
Статья представляет методику преподавания русского языка в многоязычных узбекских классах на основе трансъязычной педагогики. Рассматривается интеграция родного языка в учебный процесс, что способствует развитию межкультурной компетенции и когнитивных способностей учащихся. Выделяются стратегии создания языкового портфеля, групповой и проектной работы для повышения эффективности обучения.
МЕЖКУЛЬТУРНАЯ КОММУНИКАЦИЯ В ЦИФРОВУЮ ЭПОХУ
Современная глобализация, усиленная развитием цифровых технологий, привела к тому, что межкультурная коммуникация стала неотъемлемой частью повседневной жизни. Границы между культурами размываются благодаря интернету и цифровым платформам, которые позволяют людям общаться независимо от географического положения. Однако вместе с новыми возможностями появились и новые сложности, связанные с культурными различиями, языковыми барьерами и особенностями восприятия контекста. Цифровая эпоха создала уникальные условия для взаимодействия людей из разных уголков мира, но одновременно потребовала от нас осознанного подхода к культурным особенностям.
BİRİNCİ TÜRKOLOJİ QURULTAY DA XALİD SƏİD XOCAYEVİN FƏALİYYƏTLƏRİ
1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay, türk xalqlarının dil, əlifba və mədəni inkişafı məsələlərini müzakirə etmək məqsədilə təşkil olunmuş mühüm elmi tədbir idi. Qurultayda Azərbaycan, Türkiyə, SSRİ və digər türk xalqlarının görkəmli alimləri, dilçiləri və ziyalıları iştirak edirdi. Qurultayın əsas mövzusu latın qrafikalı yeni əlifbaya keçid, türk dillərinin təsnifatı və ortaq terminologiyanın formalaşdırılması məsələləri olmuşdur.Azərbaycanın görkəmli alimlərindən biri olan Xalid Səid Xocayev də bu qurultayda fəal iştirak etmiş və türk xalqlarının dil və yazı məsələləri ilə bağlı önəmli fikirlər irəli sürmüşdür. 1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay, türk xalqlarının dil, əlifba və mədəni inkişafı məsələlərini müzakirə etmək məqsədilə təşkil olunmuş mühüm elmi tədbir idi. Qurultayda Azərbaycan, Türkiyə, SSRİ və digər türk xalqlarının görkəmli alimləri, dilçiləri və ziyalıları iştirak edirdi. Qurultayın əsas mövzusu latın qrafikalı yeni əlifbaya keçid, türk dillərinin təsnifatı və ortaq terminologiyanın formalaşdırılması məsələləri olmuşdur.Azərbaycanın görkəmli alimlərindən biri olan Xalid Səid Xocayev də bu qurultayda fəal iştirak etmiş və türk xalqlarının dil və yazı məsələləri ilə bağlı önəmli fikirlər irəli sürmüşdür.
OʻZBEK TILIDAGI RUSCHA OʻZLASHMALARNING AYRIM SEMANTIK XUSUSIYATLARI (IZOHLI LUGʻAT ASOSIDA)
Ushbu maqolada rus tilidagi ayrim soʻzlarning oʻzbek tiliga ma'nosi oʻzgarmagan yoki butunlay boshqa ma'no ifodalovchi oʻzlashgan soʻzlar hamda ularning ma'nolari izohlab keltirilgan. Ma'lumki, tillar bir-biridan oʻzlashgani sayin boyib, kengayib boradi, xuddi shu singari rus tilidan oʻzbek tiliga koʻplab soʻzlar oʻzlashgan. O‘zbek tilining izohli lugʻatida berilgan materiallarga nazar tashlaydigan boʻlsak, mazkur ma’no o‘zgarishlari yanada yaqqol namoyon bo‘ladi.
ЦИФРОВАЯ ФИЛОЛОГИЯ: НОВЫЕ ГОРИЗОНТЫ ТЕКСТОЛОГИИ
В современном мире цифровые технологии открывают новые горизонты в филологии. Статья рассматривает применение корпусной лингвистики, компьютерного анализа текстов и искусственного интеллекта. Эти инновации преобразуют классическую филологию и определяют её будущее.
PLEONASTIK BIRLIKLARNING JAHON TILSHUNOSLIGIDA O‘RGANILISHI
Ushbu maqolada pleonazm hodisasining jahon tilshunosligida o‘rganilishi, yetakchi olimlarning bu hodisa haqidagi qarashlari va ilmiy tadqiqot ishlari haqida fikr yuritiladi.
Mazkur maqolada oʻzbek leksikografiyasi rivojlanishining tarixiy davrlashtirish tamoyillari, lugʻatchilik an’analari va ularning hozirgi zamonaviy leksikografiyaga ta’siri oʻrganiladi. Leksikografiyaning shakllanish bosqichlari, ularning ilmiy va amaliy asoslari tahlil qilinadi.
“QISASI RABG‘UZIY” ASARIDA SON SO‘Z TURKUMINING QO‘LLANISHI
Ushbu maqolada eski turkiy tilda son soʻz turkumi va uning “Qisasi Rabgʻuziy” asaridagi qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Maqolada asarda qo‘llangan sanoq sonlar, tartib sonlar, jamlovchi sonlar va boshqa son shakllarining grammatik va semantik funksiyalari o‘rganiladi.
FITRAT PUBLITSISTIK ASARLARI TARKIBIDAGI O‘ZLASHMALAR SEMANTIKASIDAGI O‘ZGARISHLAR
Ushbu maqolada o‘zlashmlarning tilga kirib o‘zlashishi jarayoni batafsil tahlil qilingan. Amalda mavjud bo‘lgan ilmiy xulosalarga munosabat bildirilgan. O‘zlashmalarning asliyat bilan mutanosibligi o‘rganilgan
MOPASSAN HIKOYALARIDAGI OBRAZ VA XARAKTERLAR TAVSIFI (DESCRIPTIONS OF CHARACTERS AND CHARACTERISATION IN MAUPASSANT STORIES)
Ushbu maqolada Mopassan hikoyalaridagi obraz va xarakterlar tavsifi , zamon va inson muammolari, qahramonlar ruhiyati orqali ochiqlangan mavzular, obrazning psixologiyasi va ruhiyati haqida so‘z boradi.
O‘ZBEK VA URDU TILLARIDAGI MUSHTARAK SO‘ZLAR TAHLILI
Tadqiqotda ushbu mushtarak so‘zlarning kelib chiqishi, semantik xususiyatlari va ularning zamonaviy o‘zbek hamda urdu tillarida qanday ishlatilishi ko‘rib chiqiladi. Maqola natijalari o‘zbek va urdu tillarining o‘zaro ta’sirini, umumiy leksik qatlamning shakllanish jarayonini tushunishga yordam beradi hamda tilshunoslik tadqiqotlari uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI NOMLARINING O‘RGANILISHI BORASIDAGI TURKOLOGIK TADQIQOTLAR
Ushbu tezisda turkologik tadqiqotlarda oziq-ovqat mahsulotlarining lingvistik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi borasidagi mulohazalar o‘rin olgan. Qayd etish lozimki, turkologik tadqiqotlarda taom nomlarining tilshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi ularning ilmiy xususiyatlarini yanada kengroq yoritishga xizmat qiladi.
O‘ZBEK TILI TARIXIY LUG‘ATCHILIGINING SHAKLLANISHIDA “DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARINING TUTGAN O‘RNI
Mazkur maqolada Mahmud Koshg‘ariy tomonidan yozilgan “Devonu lug‘otit turk” asarining tilshunos olimlar tomonidan o‘rganilganligi hamda asar yuzasidan qilingan tadqiqot ishlari haqida fikr-mulohazalar aks etgan.
İNFORMASIYA MƏDƏNIYYƏTININ FORMALAŞMASINDA MENECMENTIN ROLU
Müasir informasiya cəmiyyətində informasiya mədəniyyəti insanların və təşkilatların səmərəli fəaliyyət göstərməsini təmin edən əsas amillərdən biridir. İnformasiyanın düzgün idarə edilməsi, işlənməsi, ötürülməsi və qorunması bu mədəniyyətin əsas komponentləridir. Menecment isə informasiya resurslarının effektiv idarə olunmasına nəzarət edən və onu təşkil edən bir sistem kimi informasiya mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu tezisdə informasiya mədəniyyətinin anlayışı, onun əhəmiyyəti və menecmentin bu sahədə oynadığı əsas rol təhlil ediləcək. Həmçinin, informasiya menecmentinin əsas prinsipləri və strategiyaları nəzərdən keçiriləcəkdir.
OʻZBEK TILINING LEKSIK KODINI METALISONIY VOSITALAR ORQALI KOʻRSATISH
She’riyatda nafaqat fonologik ketma-ketlik, balki xuddi shu tarzda, har qanday semantik birlik ketma-ketligi tenglama tuzishga oʻta boshlaydi. Tugun ustiga qoʻyilgan oʻxshashlik sheʼriyatga oʻzining mukammal ramziy, multipleks, polisemantik mohiyatini beradi.
В данной статье рассматривается феномен нейтралитет в русском языке, его причины, проявления и последствия. Анализируются лексический, синтаксический и семантический нейтралитет, а также способы их преодоления. Исследование базируется на примерах из современной русской речи, художественной литературы и научных текстов.
ARABIY VA FORSIY IZOFALAR TADQIQI (" KOʻHNA DUNYO" ASARI MISOLIDA)
Ushbu maqolada Odil Yoqubovning "Koʻhna dunyo" asarida qoʻllanilgan arabiy va forsiy izofalar va ularning maʼnolari haqida soʻz boradi
КАЛИМАСОЗӢ – ОМИЛИ АСОСИИ ТАКМИЛИ ТАРКИБИ ЛУҒАВИИ ЗАБОН
Дар мақола калимасозӣ ҳамчун омили асосии бой гардидани таркиби луғавии забон муҳокима гардида, тадқиқотҳо оиди ин мавзуъ баррасӣ ёфта, мулоҳизаҳо оиди сохтани ҷойномҳо бо калимаҳои вомии арабӣ низ мавриди муҳокимаву баррасӣ қарор гирифтааст
OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA PUBLISTISTIK USLUBNING KENG OMMAGA TA’SIRI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada publitsistik uslubning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, uning keng ommaga ta’sir ko‘rsatishdagi asosiy xususiyatlari va imkoniyatlari tahlil qilingan. Publitsistik uslubning asosiy belgilaridan bo‘lgan aniqlik, soddalik, emotsionallik va dalillarga tayanuvchanlik kabi jihatlar uning ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar orqali ta’sirchanlik darajasini oshirishi ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, publitsistik uslubning ijtimoiy ong va madaniy qadriyatlarning shakllanishiga qo‘shayotgan hissasi, uning fuqarolik faolligini rivojlantirishdagi roli yoritilgan. Maqola publitsistik uslubni chuqurroq o‘rganish va amaliyotda samarali qo‘llash istiqbollarini ham ko‘rsatib beradi.
Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида давлат тили сиёсатига оид масалалар, жумладан, мустақилликдан олдин ва кейинги даврларда давлат тили мақомининг шаклланиши ҳамда миллий тилларининг ривожланиш жараёнлари таҳлил этилган. Муаллиф тил сиёсатига оид долзарб муаммоларни ном ва фамилияларни расмийлаштириш, топонимик объектларнинг номларини белгилаш ҳамда “Давлат тили тўғрисида”ги Қонуннинг айрим моддаларини амалга ошириш жараёнини Сўх тумани мисолида илмий таҳлил қилиб берган.
САБАБҲОИ ТАЪРИХӢ ВА ИҶТИМОИИ ВОМГАРДИИ ВОЖАҲОИ ЗАБОНИ ТОҶИКӢ БА ЗАБОНИ ӮЗБЕКӢ
Дар мақола сабабҳои таърихии вомгардии вожаҳои тоҷикӣ ба забони ӯзбекӣ мавриди муҳокима қарор гирифта, муаллифон дар асоси далелҳои собит кардаанд, ки тавассути иқтибосшавии вожаҳо аз як забон ба забони дигар таркиби луғавии забонҳо бой ва захираи луғавии забон меафзояд.
SUT MAHSULOTLARI NOMLARIGA TARIXIY YONDASHUV
Ushbu tezisda sut mahsulotlari nomlariga doir izlanishlar Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asariga asoslangan holda tadqiq etilgan. Ta’kidlash lozimki, sut mahsulotlari nomlarining tarixiy jihatlarini o‘rganish ularning tadrijiy xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi.
TIL VA NUTQNING SOFLIGIDA PRAGMALINGVISTIKANING AHAMIYATI
Til va nutqning sof boʻlishi har bir millatning madaniyati va ma’naviyati asosidir. Pragmalingvistika esa tilning amaliy qoʻllanilishiga, jumladan, nutqning ma’no va ta’sir kuchini saqlashga qaratilgan fan sohasi hisoblanadi. Ushbu ishda pragmalingvistikaning til va nutq sofligini ta’minlashdagi roli, madaniyatlararo muloqotda kommunikativ moslashuvni shakllantirishdagi ahamiyati va til resurslarini boyitishdagi oʻrni muhokama qilinadi.
LINGUOPRAGMATIC AND LINGUOCULTURAL STUDY OF ANAPHORA IN ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES
This article gives detailed information about anaphora. The article clearly and concisely explains the word anaphora and gives examples from Uzbek poetry. It also adapts these samples to linguocultural studies and linguopragmatics. Theories are illustrated through examples.
СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ В ФИЛОЛОГИИ: НАПРАВЛЕНИЯ, МЕТОДЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
В статье рассматриваются современные направления филологии, включая когнитивную, корпусную, компьютерную, прагматическую и социолингвистическую филологию. Анализируются их особенности, перспективы и значение в современном мире. Особое внимание уделяется междисциплинарным подходам и цифровым технологиям.
Türkologiya dünyamiqyaslı elmdir. Bu elm türk tayfalarını və xalqlarını öyrənir. Hazırkı yeni dövrdə türk xalqlarının müasir dünyada getdikcə artan, yüksələn iqtisadi, sosial-siyasi və mədəni nüfuzunu, türkologiyanın bir elm olaraq, zəngin təcrübəsini və ənənələrini öyrənməliyik. Hər bir türk xalqının milli mentaliteti, etnik-mədəni xarakteri tədqiq edilməlidir.Postsovet dövründə türkoloji tədqiqatların başlıca aspektləri kimi türk dillərinin qrammatik quruluşunun müqayəsəli olaraq öyrənilməsidir. Bu proses artıq başa çatmaqdadır.
AMERIKA VA O‘ZBEK ADABIYOTI ESSENAVISLIGIDA IJODIY INDIVIDUALLIK
Mazkur maqolada Amerika va oʻzbek adabiyotida esseni yozish jarayonida ijodiy individualizmning oʻrni va uning rivojlanishi tahlil qilinadi. Amerika va oʻzbek adabiyotlarining oʻziga xos xususiyatlari va individualizmni ifodalashdagi oʻxshashliklar va farqlar oʻrganiladi. Amerika adabiyotida individualizm va mustaqillik gʻoyalari aks etgan boʻlsa, oʻzbek adabiyotida esa xalqning tarixiy va madaniy qadriyatlari bilan bogʻliq holda individualizm ko‘rsatilgan. Maqolada shuningdek, adabiyotshunoslarning fikrlari va yangi ilmiy yondashuvlar ham keltiriladi.
O‘ZBEK TILIDAGI VIZUAL-KOGNITIV FE’LLARNING LOKUTIV, ILLOKUTIV VA PERLOKUTIV NUTQ AKTLARIDAGI FUNKSIYALARI
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi vizual-kognitiv fe’llarning nutq aktlari nazariyasiga ko‘ra lokutiv, illokutiv va perlokutiv darajadagi funksiyalari tahlil qilinadi. Nutq aktlari nazariyasida har bir gap uch qavatli semantik tuzilishga ega: lokutiv akt (gapning yuzaki lug‘aviy ma’nosi), illokutiv akt (gapiruvchining niyati, kommunikativ maqsadi) va perlokutiv akt (gap tinglovchiga ko‘rsatgan real ta’siri). Maqolada ko‘rmoq, payqamoq, kuzatmoq, anglamoq, tasavvur qilmoq singari fe’llar misolida har bir nutq aktining o‘ziga xos xususiyatlari namoyon etiladi. Ushbu vizual-kognitiv fe’llarning lokutiv darajadagi aniq va faktual ma’no berishdan tortib, illokutiv darajada xabar yetkazish, ishontirish yoki ogohlantirish vazifalarini bajarishi va yakunda perlokutiv darajada tinglovchiga ta’sir o‘tkazishi, unga ma’lumot yetkazishi yoki hissiy javob keltirishi ko‘rsatilgan. Maqola fe’llar pragmatikasini nutq aktlari nuqtai nazaridan keng yoritadi.
Ushbu maqolada lingvostilistika tadqiqiga oid ma’lumotlar beriladi. Nutqning lingvostilistik aspekti haqidagi turli olimlarning fikrlari, qarashlariga munosabat bildiriladi.
QORAQALPOQ ADABIYOTIGA SONET JANRI KIRIB KELISHIDA TARJIMA VA ADABIY TAʼSIRNING OʻRNI
Ushbu maqolada sonet janrining qoraqalpoq adabiyotiga kirib kelish jarayoni, bu jarayonda tarjima faoliyati va adabiy ta’sirning o‘rni tahlil qilinadi. Asosan V. Shekspir sonetlari va I. Yusupov ijodi solishtirma asosida o‘rganilib, ularning shakl va mazmun jihatidan umumiy va farqli tomonlari yoritiladi.
LINGUISTIC FOUNDATIONS OF DIALOGIC SPEECH
BADIIY MATNDA EMOTSIONAL GAPNING IFODALANISHI
Mazkur maqolada badiiy matnlarda uchraydigan emotsional gaplar tahlil qilingan va lisoniy misollar yordamida dalillangan.
O‘ZBEK TILIDAGI KICHRAYTIRISH-ERKALASH AFFIKSLARI XUSUSIDA
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi kichraytirish-erkalash affikslarining o‘rni, xususan, kichraytirish-erkalash shakllarini shakllantirishdagi roli ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, -cha, -jon va -kay/-koy qo‘shimchalariga e’tibor qaratilib, ularning samaradorlik darajasi hamda uslubiy bo‘yoqlari tahlil etiladi. Maqolada o‘zbek tilining aglutinativ xususiyat ekanligi hisobga olingan bo‘lib, diminuativ shakllarning ko‘pfunksionalligi – ya’ni erkalash, hurmat munosabati va predmet yoki hodisaning kichik o‘lchamini ifodalanishi, namoyon etilishi ko‘rsatib berilgan. Misollar bilan mustahkamlangan so‘z yasash jarayoni tahlili natijasida o‘zbek tilining moslashuvchan so‘z yasash tizimi va uning samarali muloqotdagi ahamiyati alohida ta’kidlangan.
TOHIR MALIK ASARLARIDA TEONIMLARNING QO‘LLANILISHI HAQIDA
Ushbu maqolada lingvistikada o‘rganiluvchi teonimiya tushunchasiga to‘xtalib o‘tililib, xususan Tohir Malik asarlarida teonimlarning qo‘llanilishi yoritilgan.
BÖYÜK DİL MODELLƏRİNİN AZƏRBAYCAN DİLİNƏ TƏTBİQİ VƏ PROBLEMLƏRİ
В статье рассматривается влияние искусственного интеллекта, в частности больших языковых моделей (LLM), на лингвистику и проблемы их применения в тюркских языках. Морфологическое богатство, вариативность аффиксов и синтаксическая сложность тюркских языков влияют на точность моделей. Подчеркиваются трудности автоматической разметки и анализа сентимента для азербайджанского языка. Для решения этих проблем необходимо развитие национальных языковых корпусов и адаптированных моделей.
METAFORANING MOHIYATI VA LINGVISTIK METAFORANI QOLIPLASHTIRISH
Ushbu maqolada metafora tushunchasining mazmun-mohiyati, uning nutqdagi roli va badiiy ifodadagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, metaforalarning turlari, ularning yaratilish usullari hamda badiiy matnlarda qo‘llanishi misollar orqali ko‘rsatib berilgan va taqqoslangan. Ushbu maqolada metafora tushunchasining mazmun-mohiyati, uning nutqdagi roli va badiiy ifodadagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, metaforalarning turlari, ularning yaratilish usullari hamda badiiy matnlarda qo‘llanishi misollar orqali ko‘rsatib berilgan va taqqoslangan.
Ushbu maqolada o‘zlashmlarning tilga kirib o‘zlashishi jarayoni batafsil tahlil qilingan. Amalda mavjud bo‘lgan ilmiy xulosalarga munosabat bildirilgan. O‘zlashmalarning asliyat bilan mutanosibligi o‘rganilgan.
Заҳириддин Муҳаммад Бобур – соҳибдевон зуллисонайн шоир ва таниқли адибдир. Бадеий маҳорат бобида ҳам машҳур адибдир. “Вақоъе”(“Бобурнома”) Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг воқеий тарихий лаҳзаларидан иборат бўлса, унинг рубоийлари ана шу тарихий машҳур асарга хос иловадир, зикр этилган асар ҳис туйғулари ғалаёни ифодасидир.
OYBEK IJODIDA AYOLLAR OBRAZIGA MUNOSABAT (“GULNOR OPA” HIKOYASI ASOSIDA)
Ushbu maqolada Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek ijodida alohida o‘rin tutuvchi hikoya janriga to‘xtalib o‘tamiz. Ya‘ni unda yozuvchining “Gulnor opa” hikoyasida tasvirlangan ayollar obraziga munosabat, insonlar hayotida zamon, makon, muhitning ta’siri aks ettirilgan. “Gulnor opa” hikoyasi orqali nafaqat XX asrning birinchi choragidagi, balki bugungi kunda ham mavjud bo‘lgan ayrim insonlarga xos xususiyatlar atroflicha tadqiq etilgan. Bunday insonlarning faqat oilada emas bugungi demokratik jamiyatda ham xotin-qizlar huquq va erkinliklariga ta’sir etayotgani insonni o‘ylashga, fikrlashga undaydi. Ushbu tadqiqotimiz buyuk adib Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek ham hayotning dolzarb masalalariga hech qachon bee’tibor bo‘lmaganining hamda uning asarlari nafaqat o‘z davri muammolari, balki bugungi kun uchun ham muhim bo‘lgan mavzularni tasvirlashi bilan diqqatga sazovor ekanligining isboti bo‘lsa ajab emas.
Алишер Навоий ўзининг “Фарҳод ва Ширин” достонида ижодкорларни муайян анъаналар қобиғида қолиб кетмаслик, замон ва давр талаблари асосида ўз сўзини айтишга даъват этиб, қуйидагиларни айтган эди
MUSTAQILLIK DAVRI LIRIKASIDA TAZOD SAN’ATI
Maqolada hozirgi davr she’riyatida qo‘llanilayotgan badiiy san’atlarning ifoda yo‘sini shoir estetik tamoyillari hamda badiiy mahoratiga bog‘liq ravishda namoyon bo‘lishi yoritilgan
ВОЖАИ "ТУРК" У «ТОҶИК» ДАР АШЬОРИ ШОИРОНИ БУЗУРГИ ФОРСУ ТОҶИК
Халқҳои турку тоҷик аз қадимулайём паҳлӯи ҳам зиста, аз як ҳаво нафас кашидаву аз як рӯд об нӯшида дар як марз паҳлӯи ҳам дар зиндагӣ карда омадаанд. Бинобар он урфу одат, ҷашну маросим ва анъанаҳои ба ҳам сахт монандро доро мебошанд. ин ду халқ то андозае ба ҳам қаробат доранд, ки онҳоро аз ҳам фарқ кардан кори мушкул аст. Бинобар он дар бораи ин шоирон ва адибони гузаштаамон хело зиёд шеърҳо эҷод намудаанд. Ҳадаф аз навиштани ҳамин вожаи “турк” аслан ӯзбек гуфтан аст.
GUL OBRAZINING BADIIY TALQINI (O‘ZBEK VA QORAQALPOQ SHE’RIYATI MISOLIDA)
Ushbu maqolada o‘zbek xalqining ardoqli shoiri Erkin Vohidov hamda qoraqalpoq she’riyatining gultoji Ibrayim Yusupov lirik asarlarida mushtarak obrazlar haqida fikrlar o‘z ifodasini topgan bo‘lib, ikki so‘z san’atkorining she’rlari tahlilga tortilgan. O‘zbek va qoraqalpoq xalqining atoqli ijodkorlari ijodidagi badiiy yaqinlik gul obraz misolida ochib berilgan
Ushbu maqolada Oskar Uayld ijodining ertak janridagi asarlari tahlil qilinadi. Uayld ertaklari nafaqat bolalar uchun yozilgan, balki undagi chuqur falsafiy va ijtimoiy mazmun kattalar uchun ham dolzarbdir. Maqolada yozuvchining ertaklarida insoniy fazilatlar, jamiyatdagi adolatsizlik va ma’naviyat masalalari qanday aks etgani ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, "Xudbin pahlavon" va "Baxtiyor shahzoda" ertaklari misolida muallifning san’at va adabiyot orqali o‘z falsafiy qarashlarini qanday ifodalagani tahlil qilinadi.
САЙЁР СЮЖЕТ ВА АДАБИЙ ТАЪСИР МАСАЛАЛАРИДА ФИРДАВСИЙНИНГ ЎРНИ
Мақолада умуминсоний сайёр сюжетлар юзага келишида адабий алоқа, ижодий таъсирнинг ўрни ҳамда улуғ форс-тожик шоири Абулқосим Фирдавсийнинг бу борадаги ўрни ҳақида сўз юритилади. Эзгулик, адолат, садоқат, комиллик тушунчаларининг дунё халқлари орасида бир хил қабул қилиниши, ижтимоий-маиший турмушдаги яқинликлар, маънавий-маърифий тарбиядаги устувор жиҳатларнинг умумийлиги ҳам сайёр сюжетларни ва бадиий адабиёт намуналарида ўхшашликни юзага келтириши таҳлил қилинади.
“TUBSIZ OSMON” QISSASIDA BOLA PSIXOLOGIYASI
Ushbu maqolada yozuvchi N.Qobulning “Tubsiz osmon” qissasidagi bola obrazi davr va ruhiyat nuqtai-nazaridan tadqiq etiladi. Muhit sabab bolaning ichki olami, ijtimoiy hayot bilan to‘qnashuvdagi ruhiy holatlari tasviri tahlil qilinadi. Bola obrazi orqali 80-yillar ijtimoiy munosabatlar tizimida yosh avlodning davr yaratgan muhitda buguni va kelajagini boy bergan yo‘qotilgan avlod ekanligi ochib beriladi.
АДАБИЙ ТАЪСИРНИНГ НОАНЪАНАВИЙ КЎРИНИШЛАРИ
Мақолада адабий таъсирнинг ноанъанавий кўринишлари юзага келишида адабий алоқа, ижодий таъсирнинг ўрни ҳамда улуғ форс-тожик шоири Умар Хайёмнинг бу борадаги ўрни ҳақида сўз юритилади. Умар Хайём ва Бобур ижоди мисолида турли тушунчаларнинг дунё халқлари орасида бир хил қабул қилиниши, ижтимоий-маиший турмушдаги яқинликлар, маънавий-маърифий тарбиядаги устувор жиҳатларнинг умумийлиги бадиий адабиёт намуналарида ўхшашликни юзага келтириши таҳлил қилинади.
ХАРАКТЕР И ФУНКЦИЯ ПРИРОДЫ В РАССКАЗАХ А.П.ЧЕХОВА
Статья посвящена анализу функции природы в рассказах А.П. Чехова «Человек в футляре» и «Дама с собачкой». Природа рассматривается как активный смыслообразующий элемент, взаимодействующий с повествованием и внутренним миром персонажей. Подчеркивается её роль в создании катарсиса, раскрытии тем отчуждения и лицемерия, а также разрушении привычных нарративов.
Ushbu maqolada turkiy xalqlar adabiyotida bo‘ri obrazining badiiy, mifologik, diniy va totemik talqini tahlil qilinadi. Xalq og‘zaki ijodi namunalarida bo‘rining tutgan o‘rni, u bilan bog‘liq e’tiqodlar, marosimlar va ramziy ma’nolar ochib beriladi.
ISAJON SULTONNING “OYDINBULOQ” HIKOYASI: TAHLIL VA TALQIN
Maqolada yozuvchi Isajon Sultonning hikoyanavislik mahorati ochib berilgan. Hikoya janriga xos xususiyatlar, syujet qurilishi adib hikoyalari tahlili asosida asoslangan. “Oydinbuloq” hikoyasi syujeti unsurlarini tahlil qilish orqali Isajon Sultonning individual uslubi yoritilgan.
OʻZBEK BOLALAR FOLKLOR QOʻSHIQLARINING OʻRGANILISHI TARIXI
Ushbu maqola oʻzbek bolalar folklorining, xususan, bolalar folklor qoʻshiqlarining oʻrganilishi tarixi haqida boʻlib, unda ushbu sohada olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, folklorshunos va tilshunos olimlarning bolalar folklor qoʻshiqlari haqida izlanishlari haqida aytib oʻtiladi.
AHMAD TABIBIY HAYOTI HAQIDAGI MA’LUMOTLAR TAHLILI
Ushbu maqolada Xorazm adabiy muhitida ijod qilgan Ahmad Tabibiy hayoti haqidagi manbalar tahlil qilingan. XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlaridagi Xorazm adabiy muhitining zabardast vakili zullisonayn shoir, mohir tarjimon, tazkiranavis Ahmad ibn Hoji Ali Muhammad – Tabibiyning saroydagi asl mansabi hakimboshisi, ya’ni tabiblar boshlig‘i edi.
TALMEH BADIIY SAN’ATINING SAYF FARG‘ONIY IJODIDAGI JOZIBASI
Ushbu maqolada XІІІ asrda Farg‘ona vodiysida tug‘ilgan va mo‘g‘ullar istilosi natijasida ona yurtini tark etib, ma’lum muddat Tabrizda yashagan va hozirgi Turkiyaning Oqsaroy shaharchasida umrining oxirigacha qolib, ijod bilan shug‘ullangan fors-tojik adabiyotining yetuk namoyandalaridan biri Sayfiddin Muhammad Farg‘oniyning adabiy merosida talmeh badiiy san’atining qo‘llanilishi tadqiq etilgan. Shоirlik mаhоrаtining uzluksiz jihаtlаridаn biri bаdiiy sаn’аtlаrdаn fоydаlаnish hisоblаnаdi. Sаyf Fаrg‘оniy hаm bоshqа shоirlаr singаri оbrаz yаrаtuvchi unsurlаrdаn fоydаlаnishdа mоhirdir. U mоhirlik vа zukkоlik bilаn bаdiiy sаn’аt usullаridаn fоydаlаngаn, fikr tаkrоrlаshdаn hаmishа о‘zini uzоq tutgаn. Uning bu hаrаkаtlаri, еng аvvаlо, yаngidаn yаngi mа’nоlаrni yаrаtishgа qаrаtilgаn. Binоbаrin, shоir о‘z fikrlаrining rаng-bаrаng bо‘lishi uchun mа’lum uslublаrdаn fоydаlаngаn. Sаyf Fаrg‘оniy bоshqа shоirlаr qаtоri ijоdkоrlikning muhim unsurlаridаn biri bо‘lgаn bаdiiy sаn’аtlаrni kо‘p qо‘llаgаn vа shu оrqаli shе’riyаtining jоzibаdоrligi, mаzmunliligi, tа’sirchаnligi vа gо‘zаlligini tа’minlаgаn.
O‘ZBEK TILI TARIXINI INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA O‘QITISH USULLARI
O‘zbek tili uzoq davr va asrlarning tarixiy mahsulidir. Mazkur maqolada ushbu fanning o‘zbek adabiy tili tarixi modulini o‘qitishda o‘zbek tili tarixiga oid amaliy mashg‘ulotlarda foydalanish mumkin bo‘lgan, yangi tavsiyalar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan mashq va topshiriqlar tizimi tavsiya etildi.
HAMKORLIKDA O‘QITISH TEXNOLOGIYASINING O‘ZIGA XOSLIKLARI
Ushbu maqolada hamkorlikda o‘qitish texnologiyasining afzalliklari, ta’lim samaradorligini oshirishdagi ahamiyati, texnologiyani qo‘llashda yo‘l qo‘yilayotgan xatolar va ularni bartaraf etish yuzasidan fikrlar bildirilgan.
ONA TILI DARSLARIDA HAJVIY USULLARDAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI
Ushbu maqolada ona tilini o‘qitish jarayonida hajviy usullardan foydalanishning ahamiyati va samaradorligi tahlil qilingan. Hajviy usullar qo‘llanilganda o‘quvchilarning dars jarayoniga bo‘lgan qiziqishi ortishi va ularning faol ishtiroki kuchayishi haqida fikrlar bildirilgan.
KOMPETENSIYA TUSHUNCHASI: NUTQIY KOMPETENSIYA VA NAZARIY YONDASHUVLAR
Zamonaviy til o‘qitish metodikalarida kompetensiyaviy yondashuv muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotda kompetensiya bo‘yicha turli olimlarning yondashuvlari tahlil qilinib, til o‘qitish jarayonida nutqiy kompetensiyani shakllantirish usullari va amaliy qo‘llanilishi muhokama qilinadi.
BO‘LAJAK TARBIYACHILARDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING SALOMATLIKKA OID KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHGA TAYYORLASH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Bu yerda maktabgacha bo'lgan bolalarda sog'lom turmush tarzini targ'ib qilish va salomatlikka oid ko' bo'lishini saqlashga tayyorlash tizimi yoritiladi. , ta'lim mazmunini sog'lomlashtirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish hamda tarbiyachilarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishga doir taklif va tavsiyalar beradi suriladi.
BIR TILLI VA BILINGVAL BOLALARNING TIL TAJRIBASINI ANIQLASH BO‘YICHA TAHLILLAR
Ushbu tezisda bir tilli va bilingval bolalarning til tajribasini aniqlash bo‘yicha olib borilgan neyropsixolingvistik tadqiqot natijalari yoritiladi. Tadqiqot doirasida “LEAP-Q-Uz” nomli milliy diagnostik test asosida ota-onalar orqali 7-11 yoshli bolalarning tilga oid tajribasi, dominant til, til kompetensiyasi, emotsional munosabat va kod-switching holatlari o‘rganildi. Test 2–4-sinflarda tahsil olayotgan o‘quvchilarning ota-onalari o‘rtasida elektron so‘rovnoma shaklida o‘tkazildi. Olingan natijalar bolalarning til rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni (oilaviy til muhiti, ta’lim tili, media ekspozitsiyasi) aniqlashga imkon berdi. Shuningdek, test bolaning dominant tilini, til o‘zlashtirishdagi ijtimoiy-psixologik omillarni va kognitiv moslashuv strategiyalarini baholashda muhim vosita sifatida baholandi.
КОГНИТИВНО-ЯЗЫКОВАЯ МОДЕЛЬ ВОСПРИЯТИЯ МИРА ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ ЮМОРА И НАЦИОНАЛЬНЫХ СТЕРЕОТИПОВ
В статье рассматривается вопрос о стереотипных основаниях и чертах концепта «Юмор». Цель статьи – раскрыть содержание понятия «национально-культурных стереотипов», которые отражаются в юморитических текстах. Основной чертой стереотипных представлений является их детерминированность культурой. Стереотипы в обобщающей форме приписывают представителям определенной культуры качества характера, физические данные и поведенческие модели в зависимости от исторической традиции, экономической и политической ситуации в мире. Фактический материал рассматривается с помощью процедур сравнения, сопоставления и типологического метода. В статье доказано, что контрасты и несоответствия этнокультурных стереотипов составляют содержание национальных, интернациональных и саморефлексивных лакун в когнитивно-языковых картинах мира разных народов.
QIRGIZ VA O'ZBEK TILLARIDAGI IMITATIVLARNING FONOSEMANTIKASI HAQIDA
Maqolada qirgiz va o'zbek tillaridagi taqlidiy so'zlarning onosimantikasi, fanetik aspektda qaralib, solishtirilgan ikki tilda taqlidiy so'zlar qanday idiofonetik vazifani bajarishi bo'yicha ma'lumotlar beriladi. Bundan tashqari taqlidiy so'zlar soni bo'yicha qirgiz va o'zbek tillarining qaysi birida ko'p ekanligi, shu bilan birga qanday fonetik jarayonlar bilan o'zgarishga uchraganligi haqida ham malumot berilib ularning tabiati solishtirilgan tillarda birday ko'rinishga ega emasligi aniqlanadi.
КЫРГЫЗ ЖАНА ӨЗБЕК ТИЛДЕРИНДЕГИ ИМИТАТИВДЕРДИН ФОНОСЕМАНТИКАСЫ ТУУРАЛУУ О ФОНОСЕМАНТИКИ ИМИТАТИВОВ В КЫРГЫЗСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Макалада кыргыз жана өзбек тилдериндеги тууранды (таклидий) сөздөрдүн фоносемантикасы фонетикалык аспектиде каралып, салыштырылган эки тилде тууранды сөздөр кандай идиофонеткалык милдетти аткарары боюнча аздыр-көптүр сөз болот. Мындан сырткары тууранды сөздөр саны боюнча кыргыз жана өзбек тилдеринин кайсынынсында басымдуулук кылат, ошондой эле кандай фонетикалык кубулуштар менен өзгөрүүгө дуушар болору жөнүндө да кеп болуп, алардын табияты салыштырылган тилдерде бирдей көрүнүшкө ээ эмес экендиги айкындалат
ОТРАЖЕНИЕ МЕЖКУЛЬТУРНЫХ КОНЦЕПТОВ В ПРОИЗВЕДЕНИИ «БАБУР-НАМЕ»
Основной целью данной статьи является определение межкультурных концептов в одном из древнейших памятников тюркской культуры произведении «Бабур-наме», написанном Захириддином Мухаммадом Бабуром. В данной статье описывается понимание термина «межкультурный концепт» и его основные черты. Межкультурные концепты, обычно представленные понятиями в национально-культурной семантике, занимают актуальное место в языковой картине мира, способствуя изучению ее этической и ментальной идентичности в сознании носителей языка. Актуальность обращения к изучению межкультурных концептов в тексте «Бабур-наме» обусловлена ​​недостаточной изученностью межкультурных концептов, которые на протяжении длительного времени отражали различные важные социальные и духовные явления в жизни народов Центральной Азии.
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA ANAFORANI IFODALOVCHI VOSITALARNING LINGVOPRAGAMATIK VA LINGVOMADANIY TADQIQI
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tilida anafora san’atining ahamiyati va o‘ziga xos xususiyatlari bayon qilingan. Shuningdek, maqola anaforani hosil qiluvchi vositalarni lingvopragmatik va lingvomadaniy jihatdan tadqiq etadi. Anafora san’ati – bu, sheʻr yoki band va ba’zida nasrdagi misra, gaplarning boshidagi soʻz yoki soʻz birikmasining boshqa misralar boshida aynan takrorlanib kelishini ifodalaydigan uslubiy birlik hisoblanadi.
THE CONCEPT OF PEACE IN LITERATURE: A REFLECTION ON HARMONY, CONFLICT, AND RESOLUTION
In linguistics, the concept of peace is being studied by mаny scientists in the broаd wаy. Becаuse they hаve some аspects thаt hаve not been observed. In this аrticle we аnаlyze the concept of peace in English lаnguаge
In linguistics, the concept of peace is being studied by mаny scientists in the broаd wаy. Becаuse they hаve some аspects thаt hаve not been observed. In this аrticle we аnаlyze the concept of peace in English lаnguаge.